تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٨٠ - شرح آيات

درباره اين آيه پرسش كردم و او گفت: «مقدّرى ذكرنا شده بود»، [١] و زرارة گفت كه از ابو جعفر (امام باقر)- عليه السلام- درباره اين آيه پرسيدم و او گفت

«چيزى بود ولى ياد شده نبود»، [٢] و از امام باقر (ع) روايت شده است كه گفت

«در علم ياد شده بود، ولى در آفرينش ياد شده و مذكور نبود». [٣] و به همين گونه روايتهاى فراوان وجود دارد كه ما را به آن هدايت مى‌كند كه انسان پيش از پيدا كردن وجود مادّى در زندگى، از دو مرحله گذشته بوده است

نخست: عالم تقدير در علم خدا.

دوم: عوالم آفرينش و نشأت، همچون عالم اشباح (ارواح) و عالم ذرّ و عالم/ ١٧٢ اصلاب و سپس عالم ارحام و در پايان عالم دنيا، و در اين عالمها و پيش از دنيا آدمى- در علم خدا- چيز و شي‌ء بوده، ولى در نزد آفريدگان به سبب حقارت متناهى خود مذكور نبوده است.

إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ‌- ما انسان را از نطفه‌اى آميخته آفريديم.» امام باقر (ع) گفت: «آب مرد و زن با يكديگر آميخته شدند»، [٤] به همان گونه كه از لحاظ معنوى نيز اين اختلاط وجود دارد، بدان سبب كه آدمى حامل صفات وراثتى و نفسى و شكلى از هر دو طرف است كه نماينده آن امتداد در تاريخ و مجتمع همچون نياكان و پدران و ديگر خويشاوندان است، و امام على (ع) در آن جا كه انسان را با اين گفته توصيف كرده: «و محل فرو ريختن آميخته‌ها از آبشخورهاى اصلاب»، [٥] به اين مطلب اشاره كرده است، و از ناحيه سوم انسان زندگى دو گانه مهمى دارد، بدان جهت كه در آغاز آميخته‌اى دانسته‌هاى فطرت و