تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٠٨ - شرح آيات
يعنى آنچه در آيه پيشين و آيات سوره آمده تذكره و اندرز است. و ايستار سليم در برابر آن عبارت از اين است كه بشر پس از توجه كردن به اين آيات به ايمان آوردن به پروردگار خويش راه يابد، و از راه او كه در رسالت و اوليا و حزب او تجسم يافته است پيروى كند.
فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا- تا هر كه خواهد راه رسيدن به پروردگار خويش را در پيش گيرد.» تأكيد درخواست و مشيّت انسان در اين جا اشارهاى به آزادى و اختيار او است، و مسئوليتى كه درباره سرنوشت خود دارد، پس با اختيارى كه دارد مىتواند هر راه را كه بخواهد برگزيند، خواه راه سپاسگزارى و شكر نسبت به خدا باشد و خواه راه كفر ورزيدن و كفران، و غنيمتى كه به آن دست مىيابد يا تاوانى كه بايد بپردازد، هر دو فراهم آمده به وسيله خود او است.
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ- و نخواهيد مگر آنچه را كه خدا خواهد،» زيرا كه آفريدگان هرگز نمىتوانند اراده ذاتى داشته باشند، پس به هر گونه كه بخواهند، وسايل اين خواستن ايشان از عقل و اراده و اندامها همه از جانب خدا است، و براى هيچ آفريدهاى بدون اذن خدا مشيتى حاصل نمىشود، پس از بعضى توفيق هدايت را سلب مىكند و آن را به بعضى ديگر مىبخشد. ولى اين تبديل بىدليل نيست، بلكه بر اساس علم خدا به حال آفريدگان و حكمت بالغه او صورت مىگيرد.
/ ١٩٧ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً- كه خدا دانا و حكيم است.» پس وابسته كردن مشيت مخلوق بر مشيت او به معنى جبر نيست، چرا كه جبر نقش انسان و مسئوليت وى را از كار مىاندازد، به همان گونه كه حكمت خدا را در هنگام آفرينش و آزمودن او از كار مىاندازد، پس خدا از آنچه توصيف مىكنند برتر و بالاتر است. ولى اين كه خدا به بندگانش خواست و اراده آزاد و مشيّت بخشيده، به معنى تفوق ايشان بر پروردگار و مستقل بودن از او نيست كه اين نيز از تفويض باطل است، خدا مشيت را به ايشان ارزانى داشته و در عين حال از لحاظ