٣. در مورد اتيان عباداتى كه مستلزم عسر و حرج و مشقت است، مانند غسل و يا وضو در سرماى شديد، به مقتضاى قاعدۀ لا حرج طهارت مائيه در اين طور موارد منفى و مرفوع است و قهرا منتقل به تيمم مى‌شود. ولى در صورت تحمل مشقت و حرج آيا عبادات مأتى بها داراى ملاك و مجزى است و موجب سقوط امر است يا نه؟ بزرگان در اين مسأله مبانى مختلفى اختيار كرده‌اند:

روش اول: نظر مرحوم والد- قدس سرّه- صحت عبادات مأتى بها در صورت تحمل مشقت و حرج است؛ زيرا قاعدۀ لا حرج يك حكم امتنانى است و شارع مقدس امتنانا تكليف حرجى را منفى و مرفوع اعلام كرده است. بنابراين فعل انجام يافته واجد ملاك و مصلحت است و حكم به بطلان آن خلاف امتنان است، بلكه عبادت مأتى بها آكد است در عبوديت و بندگى «افضل الاعمال احمزها»؛ يعنى هر چه عبادات در مقام ادا داراى مشقت و سختى باشد، افضل است. [١]‌

روش دوم: مرحوم ميرزاى نائينى (ره) ملتزم به بطلان عبادات شده است، همانند عبادات معنونۀ به عنوان ضرر، از آن جهت كه لسان هر دو قاعده- لا ضرر و لا حرج- يكى است و عبارت است از تقييد مطلقات و تخصيص عمومات.

بنابراين در هر دو قاعده حكم واقعى منفى و مرفوع است؛ لكن به نظر مرحوم والد- قدس سرّه- اين معنى درست نيست؛ زيرا قياس قاعدۀ لا حرج به قاعدۀ لا ضرر درست نيست، چون در باب لا ضرر فعلى كه معنون به عنوان ضرر است‌

احكام تخليه كه از طرف دادگاه يا اداره ثبت صادر شده و هنوز اجرانشده است مورد تجديد نظر قرار دهد و چنانچه تخليۀ منزل مستلزم عسر و حرجبراى مستأجر باشد آن حكم را متوقف سازد.
[١] القواعد الفقهيه، جلد ١، ص ٢١٩- ٢٢٣.