تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ٧٨ - وجدان (نفس لوامه) شعبهاى از روح

و پشيمان شود. گرگ هيچگاه از صفت گرگى پشيمان نمى‌شود. اگر گرگى گوسفندى را پاره كرد و چوپان او را به تله انداخت، گرگ از كار خود پشيمان نمى‌شود، ولى انسان گاهى پشيمان مى‌شود و اين بخاطر آن است كه در كنار غضب و شهوت يك و جدانى هم دارد كه شعبه‌اى از وجود روح انسان است. يك دادگاهى و يك مسند قضاوتى هست ولو خود انسان ظاهراً هزار عذر مى‌آورد و آخرش قلبش به بدى خودش اقرار دارد و اين همان نفس لوّامه است كه قرآن مى‌فرمايد:

(لاٰ أُقْسِمُ بِيَوْمِ اَلْقِيٰامَةِ * وَ لاٰ أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اَللَّوّٰامَةِ‌)[١]

«قسم به روز قيامت و قسم به روحى كه آدم را ملامت مى‌كند».

اگر يك آدم در اثر انحراف در قواى غضب و شهوت به بچه يتيمى‌ظلم كند بعداً به خود نهيب مى‌زند و در فكر است كه: (لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه استغفرالله) چرا اين كار را كردم اين خاصيت در انسان وجود دارد و بزرگان گفته‌اند علت اين‌كه حق بتدريج نفوذ مى‌كند اين است كه قلب‌ها آماده‌ى پذيرش حق است و اين معنا در همان حديثى است كه على عليه السلام فرمودند:

«قسم به خداوندى كه دانه را مى‌شكافد و انسان را خلق مى‌كند، دنيا به ما عاطفه پيدا خواهد كرد بعد از آن چموشى».[٢]

چون عاطفه جايش روى قلب انسان است وقتى وجدان‌ها آگاه و دل‌ها بيدار مى‌شوند و حرف‌هاى ما اهلبيت را مطالعه مى‌كنند، روش ما را بررسى و رسيدگى مى‌كنند، آن وقت ما را مى‌پسندند. چرا ما امروز حضرت ابراهيم عليه السلام را مى‌پسنديم و معاويه را لعنت مى‌فرستيم، اميرالمؤمنين عليه السلام الآن زنده نيستند كه مثلاً

[١]. القيمه/ ١-٢.

[٢]. نهج البلاغه صبحى صالح كلمه‌ى قصار، ٢٠٩.