تفسیر آیات قیام و زندگی عبرت آموز حضرت موسی - ایزدی، عباس - الصفحة ٣٦٦ - امتحان براى ظاهر شدن باطن است

نگفته‌ايم، پس نتيجه امتحان چيست‌؟. خدا مى‌خواهد به وسيله امتحان دانا بشود؟. گفتيم كه اين نيست و خدا مى‌داند. خدا مى‌خواهد حجت را تمام كند؟. كه اين هم نيست. آن‌طور كه از آيات قرآن بر مى‌آيد نتايج امتحان عبارتند از: [١] - تمحيص ٢ - محق ٣ - تمييز. كه اين سه لفظ را معنى مى‌كنيم. يكى از نتائج امتحان الهى تمحيص يعنى: خالص كردن مانند طلا كه گرچه ظاهر فريبنده‌اى دارد ولى در باطن ممكن است فلز ديگرى مانند مس هم با آن مخلوط باشد و بايد اين طلا را خالص كرد. خداوند به وسيله پيشامدهايى‌كه به وسيله تقدير از يك طرف براى ما پيش مى‌آيد و از طرف ديگر به وسيله انبياء اوامر و نواهى خود را ابلاغ مى‌فرمايد تا هر چه در باطن داريم رو افتد. هر كدام از ما در جوهر ذاتمان اشكالاتى هست، اين پيشامدها و اوامر و نواهى باعث از بين رفتن ناخالصى‌هاى وجود ما و خالص شدن ما مى‌شود كه به اين تمحيص مى‌گويند و به قول شاعر:

به سختى شود پخته مرد سفر

به آتش مصفّا شود سيم و زر

كسى كه طريق و سفر به سوى خدا را مى‌خواهد بايد با سختى‌ها روبه‌رو شود، ولى در مقابله با اين سختى‌ها پختگى پيدا مى‌كند.

نتيجه‌ى دوّم آزمايش، محق است: محق يعنى به تدريج از بين رفتن و كم شدن تدريخى به همين مناسبت شب پايان ماه را محاق مى‌گويند چون روشنى ماه كم‌كم از بين مى‌رود. در قرآن شريف آمده كه: ما امتحان مى‌كنيم و (وَ يَمْحَقَ اَلْكٰافِرِينَ‌)١؛ «تا كافران محق و نابود شوند».

[١]. آل عمران، ١٤١.