یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠١ - کرامت نفس، محور اصلی اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٥٠١

کرامت نفس

بحث در اطراف این مطلب بود که در اسلام از طرفی نفس یا خود نفی میشود و دعوت به مبارزه با اوست و مبارزه با نفس امری اخلاقی است که اخلاق یعنی تزکیه، تخلیه، تجلیه و تحلیه. و از طرف دیگر پایه و اساس اخلاقیات، احساس کرامت و عزت و نفاست و حریت نفس است؛ یعنی همه ارزشهای اخلاقی از این احساس عالی خودی سرچشمه میگیرد. آنگاه شواهد زیادی ذکر شد. بعد این سؤال مطرح شد که آیا انسان دارای دو خود است، و اگر دارای دو خود است اینها دو «من» مجزا هستند یا یکی اصیل و واقعی است و دیگری پنداری، یا یکی اصیل است و دیگری طفیلی و یا آنچنان که برخی متجددین گفتهاند یکی فردی و شخصی است (من) و دیگری کلی و عام (ما).

اکنون چند مطلب باید توضیح داده شود. اولًا یک آزمایش را که هرکس کم و بیش کرده مطرح میکنیم و آن اینکه چگونه است که در جدال بین اراده اخلاقی و هواهای نفسانی (و به قول قدما بین عقل و نفس) آنگاه که اراده و عقل بر هوا و بر نفس پیروز میشود، انسان احساس پیروزی خودش را میکند و برعکس هنگام پیروزی هوا و نفس، احساس شکست میکند؟ آیا این خود دلیل این نیست که من واقعی هرکس همان عقل و اراده اخلاقی است، همان منبعی است که اراده اخلاقی را آفریده نه آن منبعی که هوا و میل را آفریده است؟

در حیوان هرگز چنین جدالی وجود ندارد. در انسان چنین جدالی وجود دارد. برای این است که من انسانی غیر از من حیوانی است.

مطلب دیگر این است که همچنان که در ورقههای روح، خود واقعی و خود خیالی گفتهایم اگزیستانسیالیسته به خود واقعی قائل نیستند، خود انسان را خود نداشتن و ماهیت نداشتن میدانند؛ یعنی خود داشتن مساوی است با محبوس بودن در یک قید و یک ماهیت،