یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣١٣ - عقل و دین

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٣١٣

مثل ما بعثنی اللَّه من الهدی و العلم کمثل الغیث الکثیر اصاب ارضاً فکانت منها طیبة قبلت الماء فانبتت الکلأ و العشب الکثیر و کانت منها طائفة اخاذات امسکت الماء فنفع اللَّه تعالی بها الناس و کانت منها طائفة اخر لاتمسک ماء و لاتنبت کلأ فذلک مثل من سفه فی دین اللَّه.

این حدیث موضوع اختلاف قابلیت را ذکر میکند.

همین طوری که در باب حرکت جسمانی ثابت شده که سرعت و بطؤ بستگی دارد به میزان معاوق، و همچنین دوام و عدم دوام نیز بستگی دارد به معاوق که شیخ حتی درباره حرکات قسری نیز میگوید: «لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمی الی سطح الفلک»، در حرکات عقلانی نیز چنین است. وجود معاوقات، هم در سرعت و بطؤ حرکات عقلانی مؤثر است و هم در دوام و عدم دوام و توقف حرکات عقلانی. عقل مردم حکم همان ارابهای را دارد که اینشتین مثال میزند. عمده این است که موانع را کم کنیم.

به هر حال نظام جهان نظام ازدواج و توالد و تناسل و تأثیر فاعل و قابل است. حکما آباء سبعه و امهات اربعه و موالید ثلثه اصطلاح کردهاند. باید رحم مادر سالم باشد تا نطفه سالم منشأ فرزند گردد، همان طوری که در رحم سالم باید نطفه سالم و ماده حیاتی ریخته شود تا منشأ تکوّن طفل گردد. مردان و زنان سفلیسی نمیتوانند فرزند سالم به دنیا بیاورند. تعلیمات خارجی حکم نطفه پدر و عقل شخصی حکم رحم مادر را دارد.

قرآن زیاد به اصل قابلیت تکیه میکند و میگوید: هدی و ذکری لاولی الالباب، یا: ان فی ذلک لایات لقوم یعقلون، لقوم یتفکرون، یا: لینذر من کان حیاً و امثال اینها.

در عقل نیز مثل جسم، حرکات طبعی و حرکات قسری هست.

آنجا که عقل مسخّر جاه و شهوت و حرص و آز میشود، مثلًا تدبیر و ابداع و ابتکار برای ارضای غریزه جاه و شهوت میشود، صنایع به