یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥٩ - فریضه علم

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٣٥٩

جمله «فریضة عادلة» بر این مقصد و مقصود توجیه بسیار بعیدی است. به هر حال گفتهاند مقصود از «فریضة عادلة» اخلاق سوی و معتدل است و مقصود از «سنة قائمة» هم احکام عملی است. پس پیغمبر فرمود: علم منحصر است به اصول عقاید و علم اخلاق و علم فقه و احکام.

ولی کوچکترین تأمل روشن میکند که مقصود این نیست، بلکه مقصود از «آیة محکمة» فرا گرفتن و فهمیدن معانی آیات الهی و درک و فهم قرآن است، و مقصود از جمله «فریضة عادلة و سنة قائمة» تعلم فرایض و سنن از پیغمبر اکرم است. در حقیقت حدیث میخواهد بگوید علم منحصر است به تعلم آیات قرآن که کلام خداست و تعلم دستورهای پیغمبر خدا که منقسم میشود به فرایض و سنن. و چنانکه میدانیم اصطلاح واجب و مستحب و مخصوصاً اصطلاح مستحب یک اصطلاح مستحدثی است و در قدیم گفته میشد فریضه و سنت.

حالا که معنی و مقصود حدیث معلوم شد، باید در مفاد حصر بحث کرد. اولًا این کلام متوجه حال آن روز مسلمین بوده و در آن روز که اسلام تازه تشریع میشد، هم از نظر اسلام که اولِ تشریعش بود و هم از نظر مسلمین که ذهن بسیط و سادهای داشتند، منحصراً وظیفه آنها از لحاظ تعلیم و تعلم این بود که آیات خدا و دستورهای پیغمبر را مستقیماً فرا گیرند و بدانند و بفهمند که در قرآن چه دستورهایی هست و در سنت چه دستورهایی هست. و در عین حال این حصر تقییدی در صدر حدیث وارد نمیکند که اگر علمی به حال مسلمین نافع بود، همان نفعی که مورد پسند اسلام است و اسلام آن را نفع میداند، آن علم نیست، زیرا حدیث وظیفه آن روز مسلمین را بیان میکند و همینکه مسلمین در درجه اول به کتاب خدا پی بردند و فرایض و سنن را یاد گرفتند، میدانند و میفهمند که یکی از فرائض عادله فریضه علم است، علم نافع، علمی که مسلمین را به هدفهای اسلامی آنها کمک میکند و به مسلم عزت میدهد.

پس نمیتوان گفت که غیر از علم تفسیر و حدیث در نظر اسلام