یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣١٢ - عقل و دین

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٣١٢

به رسمیت شناختن عقل و احکام اولیه عقل از طرف دین استنباط میشود و ضمناً یک نوع هماهنگی بین دین و فطرت انسانی فهمیده میشود.

١. همان طوری که در دفتر ٨٩، صفحه ٢٤ گفته شد هریک از عقل و دین حجتی برای [انسان] میباشند، یکی حجت باطنی و دیگری حجت ظاهری. ولی این دو حجت در تمام جهات در عرض یکدیگر نیستند، در بعض جهات در عرض یکدیگرند و هرکدام هدایتی را عهده دارند. هدایت عقل در قسمتی است و هدایت وحی در قسمت دیگر، همان طوری که هدایت حس نیز در ناحیه دیگر است [١]. در عین حال یک نوع همکاری و وحدتی بین فعالیت عقل و دین است، همان طوری که فعالیت عقل از فعالیت حس جدا نیست و عقل در زمینه اندیشههای حسی فعالیت میکند.

به هرحال از یک نظر نسبت دین و عقل نسبت فاعل و قابل و محرک و متحرک است و همه احکام و شرایطی که در آن موارد جاری است، در اینجا نیز جاری است؛ یعنی همکاری آنها عرضی نیست، طولی است. احتیاج به آندو از قبیل احتیاج به دو موجود طولی است، نظیر احتیاج اشتعال است به ماده قابل احتراق از قبیل نفت و غیره و آتش کبریت یا فندک. بعضی قابلها شدیدالقابلیه هستند. شیخ الرئیس آیه یکاد زیتها یضیئ ولو لم تمسسه نار را به عقول متوقده و قرائح طیاره تأویل میکند. مرحوم آشتیانی در ذیل بیت منظومه: «واردها قرائح طیارة» به چند جور قریحه اشاره میکند.

قوّت و شدت هرکدام از فاعل و قابل، در شدت و میزان اثر تأثیر دارد (رجوع شود به ورقههای قابلیت).

حدیث معروف: