عدالت مفهوم دارد، زیرا ظلم مفهوم دارد. مورد ظلم اختصاص به انسان ندارد، نسبت به یک حیوان نیز میتوان عادل بود یا ظالم، و این از آن روست که حیوان و همچنین انسان قبل از مرحله زندگی اجتماعی حقوقی دارد. پس عدالت، قطع نظر از اجتماع، عبارت است از اعطای حق به ذی حق یا عدم تجاوز به حق ذی حق [١] اما عدالت اجتماعی. بدون شک عدالت اجتماعی نمیتواند مفهومی مغایر با عدالت فردی داشته باشد. چیزی که هست باید به این حساب رسید که پس از آنکه انسان الزاماً باید زندگی اجتماعی داشته باشد، به چه نحو باید عمل کند که عدالت برقرار باشد، یعنی حقوق همه محفوظ بماند؟ و آیا عدالت اجتماعی همیشه نسبی است، یعنی همواره در زندگی اجتماعی حقوق واقعی افرادی پایمال میشود و قانون عادلانه آن است که نسبت به سایر [قوانین] رعایت حقوق افراد بیشتری شده است و ظلم کمتری صورت گرفته است؟

آیا عدالت اجتماعی عبارت است از مساوات و یا توازن و یا مصالح اجتماع؟ در ورقههای عدالت اجتماعی در اسلام و ورقهها و یادداشتهای اقتصادی و یادداشتهای حق و حکم و مخصوصاً در ورقههای عدالت اجتماعی در اسلام در این باره خوب بحث شده است.

مقایسه عصر حاضر با اعصار پیشین از نظر اجرای عدالت:

اما اینکه ضامن اجرای عدالت چیست؟

این سؤال را اول باید طرح کرد: اگر مقایسه به عمل آوریم، آیا در عصر ما مظالم و بیعدالتی و اجحاف و خوردن قوی ضعیف را بیشتر است یا در اعصار گذشته؟ گمان نمیکنم در اعصار گذشته از حالا بیشتر بوده است [٢]. در اعصار گذشته بشر چون هنوز به ترقیات

[١] ما در سخنرانیهای حج گفتهایم که همه حقوق برمیگردد به تکامل. گفتهایم حقی به نام حق حیات وجود ندارد، آنچه وجود دارد حق تکامل است. رنج دادن حیوان از آن جهت نارواست که ضد تکامل است و ذبح از آن جهت رواست که ضد تکامل نیست.[٢] در اطلاعات مورخه ٢٥/ ٢/ ٤٦، صفحه آخر (بریده شد- مراجعه شود) خلاصهای از سخنرانی ژوزوئه دوکاسترو نویسنده کتاب انسان گرسنه در مؤسسه تحقیقات اجتماعی تهران را نقل کرده بود. او گفته بود: در حالی که جهان در علم و صنعت پیشرفت کرده است، سیاست جهان دوران توحش را میگذراند ...