یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٩ - کرامت نفس، محور اصلی اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٤٧٩

و برخلاف اخلاق بودایی که فقط جنبه زجر نفس و فنا و نیستی و نفس کشی و گم کردن شخصیت و شکستن خودی دارد و اما اخلاق اسلامی جنبه گم کردن شخصیت خودپرستی و بازیافتن شخصیت انسانی دارد، یک نوع تولد از نشئهای به نشئه دیگر است (لن یلج ملکوت السماء من لم یولد مرتین) و مردن از یک خودی و زنده شدن به خودی دیگر است. لهذا در اخلاق اسلامی در عین اینکه خود را فراموش کردن از یک نظر ممدوح است [١] (و اذکر ربک اذا نسیت) از نظر دیگر مذموم است [٢] (و لاتکونوا کالذین نسوا اللَّه فانسیهم انفسهم)؛ در عین اینکه ذلت نفس از یک نظر خوب است همان طوری [که] علی علیه السلام [فرمود]: طوبی لمن ذل فی نفسه [٣] یا فرمود: موتوا قبل ان تموتوا، از نظر دیگر عزت و کرامت نفس ممدوح است که رسول اکرم فرمود: اطلبوا الحوائج بعزة الانفس.

و باز برخلاف اخلاق مادی که اساسش بر منفعت و تنازع بقاست، در عین اینکه جنبه تنازع بقایش در محیطی اوسع از منافع شخصی یعنی در دایره اصول و مبانی محفوظ است، جنبه تعاون بقا و ایثار و گذشت و شهادت زیاد دارد: تعاونوا علی البر و التقوی، ان اللَّه یأمر بالعدل و الاحسان و ایتائ ذی القربی. ایضاً در سوره نساء، آیه ٣٦- ٣٨:

---

[١] رجوع شود به ورقههای اخلاق و مسئله خودی.[٢] [توجه به خود] از این نظر که ممدوح است مربوط است به شناختن نفس و روح و کمال و جمال و جلال آن و چیزهایی که به نفس رونق و جلا و صفا میبخشد، و از [آن] نظر که مذموم است عنوان خودی یعنی تنها خود را دیدن و خود را محور قرار دادن است و دیواری و مرزی بین خود و غیر کشیدن و [] فقط داخل مرز فعالیت کردن است. لازمه کرامت نفس یکی نفع رساندن به غیر است که ضد خودپرستی است. به عبارت دیگر آن خود که کرامت دارد خود فردی نیست، جمال و کمال شخص به عنوان من در مقابل تو نیست، آن من منِ انسانی است که در مقابل تو و او قرار نمیگیرد، در مقابل آن صفت و آن معنی قرار نمیگیرد. این خود نوعی غیرت است، حماسه است.[٣] نهج البلاغه، ج ٣، ص ١١٤٣