یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨٧ - یادداشت عدل الهی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٢٨٧

در اینجا ببینیم که آنچه مخالف عدل است، چه به صورت تبعیض و عدم مساوات و چه به صورت ظلم و تجاوز به حقوق، چگونه تفسیر شده و میشود.

تفاوت غیر از تبعیض است:

اما راجع به تبعیض، عرض میکنیم که تبعیض بر بشر در مسائل اجتماعی ممکن است اما زشت است و ممنوع، ولی تبعیض در خلقت محال است؛ یعنی اینکه از طرف او تبعیضی صورت بگیرد و تفاوتی صورت بگیرد محال است. آنچه صورت میگیرد و نقش تفاوت دارد، از ناحیه قابلیتها و امکانات است نه از ناحیه فاعلیتها و ایجابها.

تبعیض در میان افراد بشر به این صورت است که دو نفر از لحاظ اجتماعی استحقاق یک نمره یا یک پست یا یک پول را داشته باشند و دهنده به ملاحظات دیگری غیر از استحقاق، یکی را به دیگری مقدم بدارد. چنین چیزی [در خلقت] وجود ندارد. اگر کسی بگوید:

ما میبینیم تفاوت و تبعیض وجود دارد پس معلوم میشود خدایی نیست، جواب این است که تفاوت وجود دارد و تفاوت غیر از تبعیض است.

اگر بگویید ریشه این تفاوت کجاست، بالاخره این تفاوتها ریشهای دارد و ریشهاش جز خدا نمیتواند باشد، پس برگشت تفاوتها به تبعیض و عدم عدالت است، جواب این است که اشیاء یک نوع تفاوتهای ذاتی دارند که لازمه نظام علت و معلول است.

نظام علّی و معلولی:

پس لازم است در اینجا مقدمهای گفته شود و آن این است که یک مبحث عمیقی در حکمت الهی هست و آن اینکه آیا اشیاء که مخلوق خداوند هستند، بلاواسطه مخلوقند یعنی اراده خداوند به هر چیزی جداگانه تعلق میگیرد، یا اینکه صدور اشیاء به ترتیب است؛ یعنی معلول اول و معلول دوم و سوم در کار است و اراده حق تعالی به اشیاء اراده به نظام است و هیچ معلولی را جز از طریق علت خاص