یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥٨ - فریضه علم

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٣٥٨

ماسواهن فضل.

ممکن است کسی اینطور استفاده کند که علم ممدوح در نظر اسلام منحصر است به همین سه علم و بلکه علم منحصر است به همین سه علم و غیر اینها علم نیست، فضل است. جواب این است که در صدر این حدیث یک مقیاس کلی ذکر شده برای علم و آن این است که جهل به آن زیان داشته باشد و علم به آن نافع باشد و در ذیل حصری هست. امر دایر است بین اینکه حصر ذیل را حقیقی بگیریم و صدر را تقیید کنیم و بین اینکه مقیاس کلی صدر را حفظ کنیم و حصر ذیل را اضافی و نسبی و به حسب حال و وظیفه مخصوص آن روز مسلمین بگیریم. در اینجا اول باید ببینیم مفاد ذیل و مقصود از سه قسم چیست.

معمولًا به حسب تقسیمی که تقریباً از قرون اولیه اسلام شده که علم دینی منحصر به سه قسم است: علوم اعتقادی و علوم اخلاقی و علوم فقهی و عملی، مفاد این حدیث را نیز بر همین سه مرتبه تطبیق کردهاند. مناط تقسیم علوم به سه قسم اعتقادی و خُلقی و عملی یک تقسیم فلسفی است بر مبنای سه مرتبه از مراتب نفس: مرتبه تعقل و مرتبه تجرد خیالی و مرتبه حسی یا مرتبه عقل و نفس و بدن، به این بیان که مقصود از «آیة محکمة» آیات تکوینیه است و مقصود توحید است و توحید به عنوان نمونه از یکی از اصول دین ذکر شده. و مقصود از «فریضة عادلة» علم اخلاق است، زیرا منظور از فریضه فریضه عقلی است و کلمه عادله یعنی [آن فریضه] حد وسط بین دو طرف افراط و تفریط است که مبنای اخلاق سقراطی بر پرهیز از افراط و تفریط اعمال قوای روحی و نفسانی است و از نظر اخلاق سقراطی تمام رذایل ناشی از افراط و تفریط اعمال قوای روحی است و هر فضیلت در حد وسط دو رذیله یا مجموعی از رذایل قرار گرفته است.

و اما از نظر مبنای ما در اخلاق، نظریه سقراطی چندان صحیح نیست و نمیتوان اخلاق را بر این اصل تصحیح کرد، گذشته از آنکه حمل