یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٩١ - یادداشت عدل الهی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٢٩١

عدل به مفهوم تعادل توجه کردهاند و اشکال باقی مانده است، مانند غالب کسانی که در کتاب اسرار خلقت بحث کردهاند.

ولی معنی دیگر عدل آن است که بگوییم عدل یعنی رعایت تساوی و نفی هرگونه تبعیض. این بیان اگر به معنی این باشد که ملاحظه هیچ گونه استحقاقی نشود عین ظلم است، زیرا معنی ظلم این نیست که رعایت تساوی نشده است بلکه این است که رعایت حقوق نشده است. رعایت تساوی آنگاه لازم است که استحقاق متساوی در کار باشد، و اگر استحقاق متساوی نباشد رعایت تساوی خود نوعی ظلم است، و الّا همان سخن یاوه معروف پیدا میشود که ظلم بالسویه عدل است. اگر اعطاء بالسویه عدل باشد منع بالسویه هم باید عدل شمرده شود. آری، عدل ایجاب میکند مساوات را ولی به این معنی که در شرایط متساوی و با استحقاقهای متساوی، قانون با شخص باید بهطور مساوات عمل کند.

پس میرسیم به معنی سوم عدل که عبارت است از رعایت استحقاقها و عدم تبعیضها در شرایط استحقاقهای متساوی.

وقتی که به اینجا رسیدیم، این مسئله پیش میآید که آیا در مورد خدا سخن از تفاوت استعدادها معنی دارد یا ندارد؟ یعنی چون خداوند مبدأ کل همه چیز حتی استحقاقهاست، پس همه اشیاء با او نسبت متساوی دارند و او نیز با همه اشیاء نسبت متساوی دارد. باید در اینجا عدل به معنی رعایت حقوق، عملًا مساوی باشد با عدل به معنی رعایت مساوات و نفی هرگونه تبعیض و تفاوت. پس چرا تبعیض و تفاوت در کار است؟

طرح اشکال:

اکنون [که] مفهوم و معنی عدل را دانستیم اشکال را طرح میکنیم. اشکال همان مسئله تبعیض است. مقدمتاً باید بگوییم در اینجا مسائلی هست که با یکدیگر قرابت دارند و همه با مسائل توحید و الهیات مربوط میشود.

برخی از آنها مربوط است به شئون حکمت بالغه فقط، مثل