یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٩٣ - کرامت نفس، محور اصلی اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٤٩٣

بسیاری از حماسههاست که خوب نیست، تعصب و جهالت است، مانند حماسههای نژادی و قومی از قبیل «العزة للعرب» و امثال اینها.

این نوع حماسه است که علی علیه السلام در خطبه قاصعه (١٩٠) میفرماید:

و لقد نظرت فما وجدت احداً من العالمین یتعصب لشیء من الاشیاء الّا عن علة تحتمل تمویه الجهلاء او حجة تلیط بعقول السفهاء غیرکم فانکم تتعصبون لامر لایعرف له سبب و لا علة، اما ابلیس فتعصب علی ادم لاصله و طعن علیه فی خلقته فقال:

انا ناری و انت طینی. و اما الاغنیاء من مترفة الامم فتعصبوا لاثار مواقع النعم فقالوا: نحن اکثر اموالًا و اولاداً و ما نحن بمعذبین. فان کان لابد من العصبیة فلیکن تعصبکم لمکارم الخصال و محامد الافعال و محاسن الامور التی تفاضلت فیها المجداء و النجداء من بیوتات العرب و یعاسیب القبائل.

پس حماسه احساس شخصیت است. چیزی که [هست] منشأ احساس شخصیت متفاوت است. یکی از آن جهت در خود احساس شخصیت میکند که جزء قومی است و آن قوم افتخاراتی دارند از مجد و عظمت (که گاهی در واقع آن مجدها اسباب ننگ است) یعنی قومی به تاریخ خود میبالد، یکی به پست و مقام خود، یکی به مال و ثروت خود، یکی به کرامت نفس خود. از این رو شاید بشود گفت که حماسه عبارت است از نوعی بالندگی. رجوع شود به ورقه حماسه سیدالشهداء.

مسئله مشکل در مورد کرامت نفس، تفکیک میان آن و میان خودبینی است که ریشه اعجاب و تکبر است. از طرفی ما تعبیراتی میبینیم از قبیل کرامت نفس، عزت نفس، احترام نفس که بدانها توجه داده شده است و از طرفی تعبیراتی از قبیل جهاد با نفس، مخالفت با