یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٦٢ - عدالت اجتماعی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٦، ص: ٢٦٢

چیست؟ چرا سایر جاندارها [١] به چنین چیزی احتیاج ندارند؟ نه تنها قادر به انجام آن نیستند، بلکه احتیاج ندارند به قانون وضعی.

٢. لزوم و ضرورت اینکه آن قانون حتماً باید عادلانه باشد نه ظالمانه، و دلیل این مطلب.

٣. اینکه قانون عادلانه را کی باید وضع کند، در صلاحیت کی است؟ و عملًا چه کسی یا چه کسانی طرفدار قانون عادلانه هستند؟

٤. اینکه معنی عدالت چیست و قانون عادلانه کدام قانون است؟

آیا عدالت حقیقت دارد و قانونی در واقع و نفس الامر هست که باید آن را تحقیق کرد و به دست آورد یا عدالت یک مفهوم نسبی است، برای هرکسی قانون عادلانه آن قانونی است که منافع او را تأمین کند؟

و اگر واقعیتی دارد مستقل از منافع افراد، آن را چگونه تعریف کنیم؟

آیا قانون عادلانه یعنی قانونی که همه مردم را مجبور کند الزاماً در یک سطح زندگی کنند و تفاوت طبقاتی را بکلی محو کند؟ یا قانونی است که شرایط یک مسابقه و حرکت تکاملی عملی را بهطور متساوی برای همه فراهم کند و همه افراد را در شرایط مساوی از لحاظ امکان پیشرفت قرار دهد و همه را یکسان مکلف بشناسد و همه را یکسان مستحق پاداش و کیفر بشناسد و تنها تفاوتهایی را ملاک فضیلت و تقدم قرار دهد که با عمل و علم و تقوا بستگی دارد، یعنی اموری مبنای تفاوت و تقدم قرار گیرد که بشریت باید به سوی آنها سوق داده شود و هدف بشریت است، منظور کلاس اجتماع پیشرفت در آنهاست یعنی علم، کار، تقوا. یعنی حقیقت عدالت مساوات است اما به معنی رعایت مساوات [٢] در ایجاد امکانات و به معنی به همه به یک چشم نگاه کردن از این نظر یعنی از نظر ایجاد امکانات [٣] و به معنی رعایت مساوات در شرایط مساوی (نه

---

[١] البته مقصود جاندارهای اجتماعی از قبیل زنبور عسل و موریانه است و الّا بر زندگی حیوانها قانون جنگل یعنی خوردن قوی ضعیف را، حکومت میکند.[٢] در مقالات «زن روز» تحت عنوان «زن در حقوق اسلامی» شماره ... گفتیم همه افراد بشر در حقوق طبیعی باید مساوی باشند نه در حقوق اکتسابی- رجوع شود.[٣] به عبارت دیگر افراد به منزله ماده هستند و اجتماع شکلی است که به این مواد داده میشود. تفاوتهای فردی و مادی باید محفوظ بماند ولی شکل باید برای همه علی السویه باشد.