دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٨٢ - ظل مبسوط و منكوس

دوره اى يكبار به سمت رأس رسد , و چون شمس به سمت رأس رسد ارتفاع آن ربع دور يعنى نود درجه خواهد بود , و در آن وقت ظل اول به غايت طول رسيده باشد , و ظل دوم منعدم گردد .

و اگر عرض بلد بيشتر از ميل كلى بود , و يا بقدر آن و يا كمتر از آن بود ولى نير به سمت رأس نرسيده باشد , در هر سه صورت ظل اول به غايت طول نرسد , و ظل دوم منعدم نگردد , و آن مقدار از ظل دوم كه بماند آن را فى ء زوال گويند چه فى ء در لغت به معنى رجوع است , و در وقت زوال ظل از جانبى بجانب ديگر رجوع مى كند . سزاوار است كه براى آگاهى بيشتر به درس نهم دروس معرفة الوقت و القبله رجوع بفرماييد ( ص ٣٩ - ٤٢ ط ١ قم ) .

تبصره :

غايت طول ظل در كتب فن به نامتناهى تعبير شده است . مراد از غير متناهى كثرت امتداد ظل است , زيرا كه هيچ مقياسى اعظم از قطر ارض نتواند بود و حال اين كه خود او متناهى و ظل او متناهى است پس بطريق أولى اظلال مقياسهاى بر سطح ارض متناهى خواهند بود .

و نيز در بيان مراد ياد شده گفته آمد كه به براهين تناهى ابعاد , محال است كه جسم و جسمانيات غير متناهى باشند .

و ديگر اين كه زمين كروى است , و سايه كره مخروطى است , و در تعيين مقادير ابعاد اجرام مبرهن است كه ظل مخروطى كره ارض تا به فلك زهره منتهى مى شود , پس چگونه سايه شاخص نامتناهى خواهد بود ؟

تبصره :

خواجه طوسى در تجريد الاعتقاد فرموده است : و الظلمة عدم ملكة . ( ص ٢٢٠ كشف المراد بتصحيح و تعليقات راقم ) . و ما در تعليقه بر آن آورده ايم كه حضرت سيد الساجدين و زين العابدين امام على بن الحسين - صلوات الله عليهما - چنانكه در صحيفه ثانى سجادى كه عالم جليل و محدث نبيل شيخ حر عاملى گرد آورده است فرموده است :

([ سبحانك تسمع أنفاس الحيتان في قعور البحار . سبحانك تعلم وزن السماوات . سبحانك تعلم وزن الأرض ( الأرضين - خ ل ) . سبحانك تعلم وزن الشمس و القمر ,