دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٦١ - ترسيم صورت دائره هنديه و بيان آن

ارتفاع شمس از دو طرف دائره نصف النهار در وقت رسيدن رأس ظل به هر يك از دو نقطه مدخل ظل و مخرج ظل به يك اندازه است , و دائره نصف النهار در ميان آن دو نقطه و آن دو دائره ارتفاع است , پس بين آن دو نقطه را به خط - رح - وصل كرده ايم كه وتر هر يك از دو قوس - ردح - رب ح - شده است .

پس اين وتر - رح - را , يا قوس - ردح - را , يا قوس مقابل آن - رب ح - را , يا زاويه - ره ح - را تنصيف كرديم , و از مركز - ه - از منتصف هر يك از آنها خط - ب د - وصل كرده ايم كه خط نصف النهار است .

سپس از مركز دائره خط - اه ح - كه قطر ديگر دائره مى شود بر آن عمود كرديم , كه خط مشرق و مغرب اعتدال است و آن را خط اول السموت نيز گويند . و نقطه - ب - جنوب , و نقطه - د - شمال , و نقطه - ا - مشرق , و نقطه - ح - مغرب است .

تبصره :

در ترسيم دائره هنديه بر روى صحيفه ها بايد نظم طبيعى آن مراعات شود . يعنى چون دائره هنديه بر سطح زمين رسم مى شود , جهات اربع آن مطابق وضع طبيعى آنست , لذا نقطه جنوب به سمت بالاى صفحه , و نقطه شمال در مقابل آن به سمت پائين صفحه , و مغرب طرف راست , و مشرق طرف چپ قرار مى گيرد به نسبت كسى كه رو بسوى جنوب ايستاده است .

اما در ترسيم نقشه جغرافيائى , نقطه شمال به بالا قرار مى گيرد , و جنوب در ذيل صفحه , و مشرق طرف راست , و مغرب طرف چپ به نسبت كسى كه رو به سوى شمال مى ايستد , به بيانى كه در درس ٤٣ گفته ايم .

تبصره :

شكل نهم مقاله نخستين اصول در تنصيف زاويه است : نريد أن ننصف زاوية كزاوية - ب اح - الخ . و تنصيف قوس به شكل بيست و نهم مقاله سوم آنست : نريد أن ننصف قوسا كقوس - ب اح - الخ .

قوس را به طريق ديگر نيز تنصيف توان كرد , و آن اين كه در شكل ٨٠ ( ش ٨٠ ) مثلا هر يك از دو طرف قطر دائره را مثلا - اح - خط نصف النهار صورت دائره هنديه نام برده را , مركز دائره قرار داد , و به بعد قطر دو دائره رسم كرد كه لا محاله هر دو مساوى هم خواهند بود , و در خارج دائره ياد شده نخستين , يكديگر را در دو