دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٦٧ - شاخص مخروطى و صفيحى

درس ٩٦ : شاخص مخروطى و صفيحى

شاخص پهن دوم را كه در درس گذشته ( ٩٥ ) شناسانده ايم , ناچار بايد آن را به اسمى نام ببريم . در كتب فن نامى خاص بر آن نگذاشته اند , بلكه مانند اين دروس متعرض بدان نشده اند . ما آن را در مقابل( شاخص مخروطى) به نام( شاخص صفيحى) ياد مى كنيم , ان شاءالله اين نام نامى خجسته , و اسم سامى شايسته بر قد و بالاى دلاراى او گرامى و ميمون و مبارك بادا .

تبصره :

هرگاه شاخص صفيحى در سطح دائره نصف النهار بوده باشد , و به عبارت اخرى بر امتداد خط نصف النهار نصب شود , زوال ظل سطح غربى آن در همه آفاق علامت رسيدن مركز جرم شمس به حلقه نصف النهار است , در اين وقت سايه خود صفيحه نيز در مطلق آفاق بر خط نصف النهار خواهد بود . مثلا در شكل ٩١ ظل صفيحه خط - د ه - خواهد بود كه - د ه - خود خط نصف النهار است .

شگفت اين كه در همه كتب فقهى كه متعرض دائره هنديه شده اند فقط همان شاخص مخروطى را نام برده اند , و در هيچ يك از كتب فقهى نديده ام كه اين قسم شاخص صفيحى را نام برده باشند , و زوال ظل را بدان نحو كه گفته ايم در مطلق آفاق - اعنى چه آفاقى كه آفتاب در وقت رسيدنش به فلك نصف النهار به سمت رأس برسد , و يا نرسد كه در جهت شمال و جنوب سمت الرأس باشد - علامت اول ظهر شناسائى كرده باشند , با اين كه اول كسى كه شاخص صفيحى را براى تعيين ظهر بكار بسته است حضرت خاتم انبياء محمد مصطفى صلى الله عليه و آله و سلم بوده است .