دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٦٦ - تحصيل خطوط نصف النهار و اعتدال و سمت قبله با شاخص صفيحى

چگونه با انگشت برافراشته ات بد انسان فهميده اى كه ظهر نشده است ولى نزديك به ظهر است ؟ گفت : پدر جان رو به قبله وا مى ايستى و دست و انگشت ميانگى را همانطور كه ديده اى قرار مى دهى , حال اگر سايه انگشت بركف دست راست ايستاده است بدان كه اول ظهر است , و اگر بسوى مغرب است بدان كه هنوز ظهر نشده است , و اگر بسوى مشرق است بدان كه از ظهر گذشته است .

آن كه عم عزيزم فرمود رو به قبله وا مى ايستى , صحيح اين است كه انسان بايد رو به سوى جنوب بايستد , و لكن قبله مردم آمل در زمان ما به سوى جنوب بود , و هنوز هم محراب برخى از مساجد آن بسوى جنوب است با اين كه قبله آمل در حدود چهل درجه از جنوب به مغرب انحراف دارد , تا اين كه نگارنده به توفيق الهى مردم آنرا بسمت قبله آشنائى داد اما با مواجه شدن با سيقول السفهاء من الناس ما وليهم عن قبلتهم التى كانوا عليها , تو صد حديث مفصل بخوان از اين مجمل .

حال كه با رخامه آشنا شده ايم , سخنى شيرين از ملاعلى قوشچى در تحسين و تمجيد دانشمندان هيوى نقل مى كنيم , وى در شرح تجريد خواجه طوسى گفته است :

من تأمل في أحوال الأظلال على سطوح الرخامات شهد بأن هذا لشي ء عجاب و أثنى عليهم بثناء مستطاب .

تذكره :

درس بيست و يكم در معرفت دائره نصف النهار و تعريف خط زوال بوده است , در پايان آن درس اشارتى به ساعت شمسيه شده است , و گفته آمد كه ساعت شمسيه را( مزوله) - يعنى آلت زوال ياب - گويند , حال بدان كه رخامات و دائره هنديه از اقسام مزوله اند , يعنى دائره هنديه خود ساعت شمسيه است . و با توفيقات الهى مطالب و مسائلى و نيز دستورات عملى در دائره هنديه و رخامات و ديگر آلات رصدى در پيش داريم , روزى روز بروز است . يكى از آن مسائل مسئله شمال جغرافيائى و شمال مغناطيسى است . و بعبارت ديگر فرق ميان قطب جغرافيائى و قطب مغناطيسى است , كه در بكار بردن آلات قطب نماها اهميتى بسزا دارد . از درس ٤٢ تا درس( ٥٤ دروس معرفة الوقت و القبله) در حدود ٢٦ طريق در تحصيل خط نصف النهار است , رجوع بفرمائيد .