دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٦٤ - تحصيل خطوط نصف النهار و اعتدال و سمت قبله با شاخص صفيحى

حك مى كردند كه به آسانى صورت مى گرفت لذا اين آلت رصدى به همين اسم رخام يا رخامه شهرت يافته است , و اگر چنانچه اين صنعت را بر تخته چوبى يا صفحه فلزى بكار برند باز آن را رخام يا رخامه گويند .

ابن نديم در فهرست آورده است كه محمد بن موسى خوارزمى را كتابى در رخامه است . و نيز در ترجمه حبش بن عبدالله گفته است([ : و له من الكتب كتب الرخائم و المقاييس . و نيز در ترجمه حسن بن المصباح گويد([ : كتاب رسالة محمد في صنعة الرخامات . و نيز در ترجمه محمد بن كثير فرغانى گويد( : له من الكتب كتاب عمل الرخامات) .

يكى از آلات رصدى كه به منزلت صنعت رخامه است انواع قطب نماها است . قطب نما را به تازى( بوصله) گويند , و( حك) نيز گويند . به وسيله بوصله خط زوال و خط مشرق و مغرب اعتدال و سموت بلاد به خصوص سمت قبله و امورى ديگر بدست مى آيد . در بسيارى از قطب نماها درجات انحراف معظم بلاد را براى تعيين سمت قبله بر صفحات آن حك مى كرده اند , و نيز شاخصى بدان صورت كه در اين درس ( ش ٩١ ) وصف كرده ايم نصب مى نموده اند كه بدان اول ظهر حقيقى هر افقى كه آنرا اعمال نمايند معلوم مى گردد .

يكى از اين قطب نماهاى به شرح مذكور در تصرف نگارنده است . اين بوصله جعبه اى برنجى و به شكل مدور است . و در درون و بيرون آن درجات و دقائق انحراف بسيارى از بلاد حك شده است . و بر قرب وسط آن مايل به طرف جنوب صحيفه , قطب نمائى به كار گذاشته شده است كه عقربه قطب نما - يعنى خط شمال و جنوب - با خط مشرق و مغرب آن بر يكديگر عمودند . و شاخصى بدان صورت كه در اين درس گفته اي م , بر صفحه آن منصوب است كه اين شاخص تيغه اى برنجى بر روى خط زوال يعنى خط شمال و جنوب است كه چون سايه طرف غرب تيغه شاخص زايل شود اول ظهر حقيقى است در صورتى كه آن را درست در خط زوال قرار دهند . و اين صفحه شاخص دو سر آن داخل دو حلقه در دو طرف صفحه قطب نما است كه بر روى صفحه مى خوابد , و در وقت حاجت آن