دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٦٣ - تحصيل خطوط نصف النهار و اعتدال و سمت قبله با شاخص صفيحى

عنا افضل جزاء المعلمين - صرف مير و نصاب صبيان مى خوانديم و به امر آن جناب ملزم بوديم كه درس نصاب هر روز را از بر كنيم , چنان كه پيش از درس , نصاب را در دست مى گرفت , و ما مى بايستى نخست درس گذشته را به حضور انورش از بر بخوانيم و سپس درس ديگر را فرا بگيريم , اگر لكنتى از ما مشاهده مى شد مى فرمود ( : مگر ديشب ماست خوردى ؟) بدين سبب كه ماست , به خصوص ترش آن , حافظه را مى برد . نمى دانم اين گوينده كيست كه گفت :

بردار زروى ماست سرپوش *** تا من سر سفره بر جهم توش

گويند كه ماست آورد خواب *** من معتقدم كه مى برد هوش

اما چگونه طلبه ترك ماست كند كه به گفته ميرزا اشتهاى اصفهانى :

از ماست قسمت ازلى ماست اى فقير *** و ان بره هاى املك چاق از توانگر است

لذا اين فقير نگارنده گفته است :

مفتاح قفل خانه دانش دونده ايست *** يك دنده هست صرف و دگر نحواى خدا

در راه نحو و صرف به صرف نهار و شام *** از نان و ماست حافظه شد محواى خدا

و لكن در ديوان حكيم سورى ( تقى دانش ) آمده است كه :

عروس را اگر از ماست مى كنند بزك *** شب زفاف كه شد خوش بحال داماد است

كيف كان دو بيت از ملحقات نصاب الصبيان را نقل كنيم :

نشف چه پاشنه سنگ است و سنگ گل سجيل *** كه سنگ سرمه و طاحونه اثمد است و رحا

سنان چه سنگ فسان و لخاف سنگ تنك *** رخام سنگ نسو , نبله سنگ استنجا

رخام به فتح راء و ضم آن , سنگ سپيد نرم به نام مرمر است . واحد آن رخامه است . آن را صحيفه اى به شكل مدور و يا مستطيل داراى سطحى نيك هموار و موزون , و حجم و وزنى قابل حمل و نقل مى سازند , و بسيارى از امور عملى روزانه را - از قبيل دائره هنديه و شاخص و انحراف و سموت جهات يعنى سمت قبله بلاد و خط نصف النهار و خط اعتدال و مانند اينها - بر آن سطح حك و رسم مى كنند , و آن را با خود در سفر و حضر دارند , و مطالب اوقات و اظلال و بسيارى از مسائل رياضى و هيوى از آن استفاده كنند . چون خطوط ياد شده را در اصل بر سنگ مرمر