دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٦١ - تحصيل خطوط نصف النهار و اعتدال و سمت قبله با شاخص صفيحى

درس ٩٥ : تحصيل خطوط نصف النهار و اعتدال و سمت قبله با شاخص صفيحى

از درس ٧٣ تا اين درس را در تعريف دائره هنديه و ترسيم آن و طريق تحصيل خط نصف النهار و خط اعتدال و خط سمت قبله از آن گذرانده ايم , و بدانها به خوبى آشنا شده ايم . اين درس نيز در بكار بردن شاخص بر خط نصف النهار به گونه اى ديگر , و تعيين ظهر حقيقى از آن و مطالبى ديگر است كه تحرير مى گردد :

شاخصى را كه در دروس ياد شده نام برده ايم و در پيرامون ظل آن سخن گفته ايم , شاخص مخروطى بود به بيانى كه گفته آمد , اكنون سخن ما در شكل شاخص و نصب آن به صورت ديگر است :

پس بدان كه هرگاه خط زوال را كه آن را خط نصف النهار نيز گويند , در هر افقى به يكى از طرق تحصيل آن - خواه به طريق دائره هنديه , و خواه به طرق ديگر - تحصيل كرده ايم , چون شاخصى پهن مثلا صفحه فلزى , يا تخته چوبى صاف و هموار , بر روى آن خط اعنى بر طول و امتداد آن درست به استقامت نصب كنيم , هر آينه آن صفحه و تخته در سطح دائره نصف النهار خواهد بود كه بحمد الله تعالى شأنه به بيان آن آگاهيد . پوشيده نيست كه ظل آن صفحه مثلا از وقت طلوع شمس تا هنگام رسيدنش به اين دائره - أعنى دائره نصف النهار - به جانب مغرب بود , و وقتى كه مركز جرم شمس به اين دائره رسيد نه صفحه جانب غربى آن تخته فلز را ظل بود , و نه صفحه جانب شرقى آن را , بلكه خط ظل آن بر نفس خط زوال أعنى بر خط نصف النهار منطبق است - يعنى ظل شاخص كه همان تخته فلز است بر