دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٣٨ - باشد

است و بعد بين او و بين مكه از دائره نصف النهار كه دائره طول است ١٧٠ درجه و ٣٥ دقيقه است زيرا عرض مكه ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه است و تمام آن تا قطب ٦٨ درجه و ٣٥ دقيقه و از قطب تا دائره معدل النهار يعنى دائره استواى سماوى كه دائره استواى ارضى در سطح آنست ٩٠ درجه است پس ١٧٠ درجه و ٣٥ دقيقه ‌ ٩٠ درجه بعلاوه ٦٨ درجه و ٣٥ دقيقه بعلاوه ١٢ درجه كه حاصل اقل از نصف دور است .

ج - و همچنين اگر موضع مفروض , عديم العرض باشد و يا عرض آن شمالى باشد خواه كمتر از عرض مكه و خواه مساوى آن و خواه زائد بر آن در صورتى كه از قطب شمالى به سوى مكه تجاوز نكند در جميع اين صور قبله نقطه شمال دائره است . و اگر موضع از قطب شمالى تجاوز كند در ربعى از دائره نصف النهار كه مكه در سطح آن ربع است قرار مى گيرد كه آنگاه از حريم فرض خارج است زيرا فرض در جائى است كه تفاوت بين الطولين نصف دور باشد , و در اين صورت تجاوز از قطب با مكه در طول متحد است .

د - و اگر موضع مفروض جنوبى و عرض آن بيشتر از مقدار عرض مكه باشد , در صورتى كه از قطب جنوبى به سوى مكه تجاوز نكند , نقطه جنوب سمت قبله آنست زيرا كه بعد بين او و بين مكه اقل از بعد بين او و بين مكه در جهت شمال است . و اگر موضع از قطب جنوبى تجاوز كند , يعنى در ربعى واقع باشد كه نقطه مقاطر در آن نيست , و يا بلد در عرض شمالى اقل از عرض مكه باشد خارج از فرض بحث است زيرا كه تفاوت بين الطولين بايد نصف دور باشد و حال اينكه در صورت تجاوز از قطب جنوبى و يا در صورتى كه عرض آن شمالى و اقل از عرض مكه باشد , با مكه در طول متحدند .

مثال : موضعى عرض جنوبى آن ٣٥ درجه است لا محاله نقطه تقاطر در شمال او واقع است و بعد بين او و بين مكه اقل از نصف دور است , زيرا بعد بين او و بين قطب جنوبى يعنى تمام عرض جنوبى آن ٥٥ درجه است ( ٥٥ درجه ‌ ٣٥ درجه - ٩٠ درجه ) و از قطب تا دائره معدل النهار ٩٠ درجه , و از معدل تا سمت رأس مكه ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه پس ١٦٦ درجه و ٢٥ دقيقه ‌ ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه بعلاوه ٩٠ درجه بعلاوه ٥٥ درجه .