دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٣٤ - تحصيل سمت قبله از دائره هنديه اگر بين الطولين

مثال ديگر : افقى عرض جنوبى آن ٣٠ درجه است , و طول غربى آن از گرنويچ ٥٠ درجه و ١٠ دقيقه است , پس مابين الطولين نود درجه است و مكه در جهت شمال شرقى افق مفروض .

به قدر مجموع عرضين أعنى عرض افق مفروض و عرض مكه كه ٥١ درجه و ٢٥ دقيقه است به سوى شمال خط عرضى را اخراج مى كنيم , و به قدر مجموع طولين كه نود درجه است از نقطه مشرق دائره , عمود - ق ى - را موازى خط زوال اخراج مى كنيم كه خط طولى است . و خط عرضى را امتداد مى دهيم تا در خارج دائره با خط طولى تقاطع كند نقطه تقاطع نقطه سمت قبله و - ط ى - خط سمت قبله است . و ما هر دو مثال را در يك شكل جمع كرده ايم .

( شكل شماره ٨٩ )

اگر تفاوت مابين الطولين نود درجه باشد و بلد مفروض عديم العرض , در اين صورت تمام عرض مكه يعنى ٦٨ درجه و ٣٥ دقيقه , قوس انحراف بلد از نقطه شمال است , خواه بلد مفروض شرقى مكه باشد و خواه غربى . لذا از نقطه شمال دائره هنديه به قدر تمام عرض مكه به سوى مغرب ميشماريم و پيش ميرويم اگر بلد شرقى مكه باشد , و از نقطه شمال به سوى مشرق مى شماريم و پيش مى رويم اگر بلد غربى مكه باشد بهرجا كه منتهى شد از مركز دائره كه موضع مفروض است به همان نقطه منتهى اليها , خطى مستقيم وصل مى كنيم كه خط سمت قبله است و آن نقطه منتهى اليها نيز نقطه سمت قبله است و حاجت به اخراج خط طولى و عرضى نيست بلكه مطلوب بدون آن دو تمام است . و تعيين سمت قبله در اين صورت از