دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٨٥ - ظل مبسوط و منكوس

شرح الارشاد]( .

ترجمه : وقت نماز ظهر , زمان زوال شمس از وسط سماء است , يعنى هنگام ميل آن از دائره نصف النهار است . زوال از زيادتى ظل مبسوط بعد از نقص آن دانسته مى شود , و آن ظل حادث از مقياس قائم بر سطح افق است , زيرا وقتى كه خورشيد از دائره افق خاور برآمد هر شاخص قائم عمود بر سطح ارض را سايه اى بسيار دراز بسوى باختر خواهد بود , سپس به بالا آمدن خورشيد پيوسته سايه شاخص كوتاه مى گردد , تا چون خورشيد به ميان آسمان ( يعنى به حلقه نصف النهار ) رسيد , كوتاهى سايه به پايان مى رسد . اين قسم در صورتى است كه عرض مكانى كه مقياس در آنجا منصوب است با ميل شمس به حسب مقدار مخالف باشد ( مثل قم كه عرض آن مطلقا بيش از ميل شمس است . و يا آفاقى كه عرض آنها بمقدار ميل كلى است و ميل شمس كمتر از ميل كلى است , و يا ميل شمس هم به مقدار ميل كلى است و لكن در خلاف جهت عرض بلد است . و يا آفاقى كه عرض آنها كمتر از ميل كلى است و لكن شمس از سمت رأس آنها مرور نكند , خواه شمس بحسب جهت با بلد متفق باشد , و خواه مختلف ) و سايه ظل مبسوط به كلى معدوم مى شود هرگاه عرض بلد بمقدار ميل شمس بوده باشد . و اين قسم در هر مكانى است كه عرض آن مساوى با ميل اعظم باشد , و يا عرض مكان كمتر از ميل كلى باشد در وقتى كه ميل شمس بقدر عرض بلد است و نيز با بلد در جهت متفق است .

اين قسم در اطول ايام سنه شمسى ( يعنى وقتى كه شمس به رأس سرطان رسيده است كه ميل آن ميل اعظم است , و روز در نيمكره شمالى اطول ايام است , و شب آن اقصر ليالى است , هر چند كه مقدار همين اطول ايام سال و اقصر ليالى سال به اختلاف عروض بلاد متفاوت است , چنان كه ميل اعظم شمس جنوبى باشد آنشب نيمكره شمالى اطول ليالى سنه است , و روز آن اقصر ايام سنه است با تفاوت مقدار همين روز و همين شب به اختلاف عروض بلاد ) در مدينه رسول ( ص ) و آفاق قريب بدان روى مى آورد , و نيز در مكه به بيست و شش روز