دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٧٤ - سخنى با شاهمير , و نقل كلامى از بيرونى در تصحيح عمل به دائره هنديه

وقت از آن قبيل نيست كه در محيط دائره هنديه محسوس شود]( . انتهى

بيان :

شمس از اول جدى تا آخر جوزاء به سوى شمال مى آيد و آخر جوزاء منتهاى بعد شمالى اوست كه شمس در اين نصف دور صاعد است و اول حمل منتصف اين نصف است , و در اين نصف هر چند از اول جدى تا اول حمل جنوبى است يعنى در جنوب معدل النهار است ولى صاعد است و بسوى شمال در حركت , و در نصف ديگر كه از اول سرطان تا آخر قوس است هابط است و به سوى جنوب مى رود و آخر قوس منتهاى بعد جنوبى اوست , هر چند از اول سرطان تا اول ميزان شمالى است يعنى در شمال معدل النهار است ولى بسوى جنوب نزديك مى شود .

و چون ميل شمس در هر آن متغير است لاجرم قرب او به جنوب در آن نصفى كه حمل در منتصف اوست در قبل از ظهر بيشتر از بعد از ظهر است , و در نصف ديگر قرب او به شمال در قبل از ظهر بيشتر از بعد از ظهر است لذا در عبارت فوق آمده است كه در نصف اول كه شمس صاعد است به قدر فضل بين السمتين بسوى جنوب , و در نصف ديگر كه شمس هابط است بسوى شمال بشمارند . و ليكن همانطور كه بيرجندى گفته است تفاوت بين السمتين در اين فاصله بدان حد نيست كه در محيط دائره هنديه محسوس شود .

اين درس را در بيان مطلبى استطرادى , راجع به اختلاف افق خاتمه مى دهيم : گاهى دوستان همين درس و بحث مى پرسند كه اختلاف افق فلان شهر با فلان شهر چه قدر است ؟ در پاسخ آن گوييم كه در تنبيه و تذكره درس شصت و هفتم دانسته ايم كه همه آفاقى كه در عرض و جهت متحداند ساعات شبانه روزى آنها به يك مقدارند اگر چه به حسب اختلاف طول , تقدم و تأخر در حدوث ليل و نهار دارند . چنان كه در تنبيه آخر درس شصت و چهارم دانسته ايم كه آفاقى كه اتحاد در عرض و اختلاف در جهت دارند , قوس النهار شمالى مثلا مساوى قوس الليل جنوبى است و بالعكس . و در همين درس شصت و چهارم بيان تعديل النهار به ازاى عروض بقاع به زيادتى يك يك درجه تا عرض مساوى تمام ميل كلى