دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٥٠ - دائره هنديه

نصب كرد . بحث در موضوع مقياس از چند وجه پيش مى آيد , نخست از ثقل يعنى سنگينى آن . مقياس را بايد سنگينى اى شايسته باشد تا بر جايش ثابت بماند و قرار گيرد , لذا برخى آن را از مس و مانند آن ديگر اجسام گران وزن سازند , و برخى آنرا از چوب سازند و ليكن ميان قاعده آن را سرب مى گيرند . كيف كان بايد جسمى ثقيل باشد تا او را بر جاى خود قرار بود و به وزش بادى از جاى خود نجنبد .

وجه ديگر شكل آنست : شكل مقياس را مخروط قائم مستدير معتدل در رقت و غلظت اختيار كرده اند , چه مخروط سر آن تيز و پايه آن پهن است . و اعتدال در رقت و غلظت بدين سبب است تا نقطه مدخل و مخرج ظل بر محيط دائره مشخص باشد , زيرا كه اگر سر مخروط تيز باعتدال نباشد يا بيرون از اندازه تيز است و يا خارج از حد متعارف كلفت و غليظ است در صورت نخستين تميز سايه رأس شاخص بدرستى دشوار است , و در صورت دوم سايه پهن خواهد بود . و با تفرق و پراكندگى سايه مدخل و مخرج ظل در يك نقطه مشخص نخواهد شد و مع ذلك . چون ظل رأس مخروط را ناچار اندك عرض اعنى پهنائى خواهد بود , بايد از منتصف رأس ظل در هنگام رسيدن آن به محيط دائره هنديه علامت گذاشت . و خلاصه اين كه اعتدال در رقت و غلظت رأس مخروط بدين علت اختيار شده است كه اگر زياد باريك باشد ادراك ظل نتوان كرد , و اگر غلظت آن زياد بود ظل متفرق شود و عمل به دقت انجام نشود .

وجه ديگر طريق نصب مقياس است : طريق نصب مقياس چنين است كه بر سطح موزون و مستوى ياد شده عمود باشد . بدين نمط كه دائره صغيرى كه نصف قطر آن مساوى نصف قطر قاعده مقياس باشد بر مركز دائره سطح مذكور رسم نمايند , يعنى مركز اين دائره صغيره همان مركز دائره سطح مستوى معمول بوده باشد , پس مقياس را چنان وضع كنند كه محيط قاعده او با محيط اين صغيره منطبق گردد , و چون سطح قاعده مقياس بر سطح اين دائره صغيره منطبق است پس سهم عمود بر سطح قاعده مقياس نيز بر سطح آن عمود باشد .

علت آن كه گفته ايم مقياس عمود بر سطح باشد اين است كه اگر مقياس بر