دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٣٣ - مسائلى رياضى و هيوى
استواء تا قطب مدارات عرض بتدريج كوچك مى شود تا به قطب كه يك نقطه مى گردد و جميع دوائر نصف النهار منتهى به اين يك نقطه مى شود , لاجرم نسبت مذكور ثابت نيست , بخصوص كه در تذنيب درس ٤٦ اشاره كرده ايم كه زمين كره تام نيست بلكه شبيه به كره و شلغمى شكل است . اما در تعديل بين السطرين چون تفاوت اندك است در آن مسامحه بكار رفته است يعنى اشكال مذكور را ناديده گرفته اند بدين لحاظ كه بعمل مذكور مقدار تعديل نهار موضع مفروض , قريب بواقع حاصل مى شود .
مطلب هفتم :
در درس ٦٩ به ميزان ضرب اشارتى رفت . شيخ بهائى در خلاصة الحساب گويد : ان ميزان العدد ما يبقى منه بعد اسقاطه تسعة يعنى ميزان عدد , آن عددى است كه پس از اسقاط نه نه باقى مى ماند . در بيان آن به نقل عبارت ملاعلى قوشچى در فصل هشتم فارسى حساب مى پردازيم : اهل حساب را ميزانى است كه هرگاه اين ميزان درست باشد عمل درست باشد غالبا , و اگر ميزان درست نباشد بتحقيق عمل غلط باشد . و طريق ميزان گرفتن چنانست كه مفردات عدد را بى اعتبار مرتبه جمع كنيم و نه نه از او طرح كنيم تا كمتر از نه بماند آنچه باقى باشد ميزان آن عدد باشد .
مثالش خواستيم كه ميزان كنيم اين عدد را ٣٥٨٧٩ نه و هفت و هشت و پنج و سه را جمع كرديم و از مجموع نه نه طرح كرديم پنج باقى ماند و اين ميزان عدد باشد . انتهى . پوشيده نيست كه هرگاه در ارقام عدد ٩ باشد شايسته اين است كه آنرا از آغاز اسقاط كنيم و همچنين بهتر و آسانتر اين است كه در اثناى جمع ارقام همين كه مجموع به نه رسيده است يا بيش از نه شده است نه را طرح كنيم يعنى كارى بى سود است . سپس از آن قوشچى در طريق ميزان گرفتن عمل ضرب گفته است :
و طريق ميزان گرفتن عمل ضرب آنست كه ميزان مضروب را در ميزان مضروب فيه ضرب كنيم و از حاصل نه نه طرح كنيم آنچه باقى ماند اگر موافق