دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٨٠ - حصيل تعديل النهار از مطالع

اما آن كه گفته است( : قوسى است از معدل النهار) همانست كه در تعريف مبتنى بر مطالع گفته آمد زيرا كه دانسته ايم مطالع قوسى از معدل النهار است .

اما آن كه تعميم بين مطلع و مغيب كوكب يا جزء داده است باز وجه آن روشن است كه مراد از جزء , هر جزء از منطقة البروج است .

و مفردات ديگر آن چون دائره ميل و افق نيز روشن است , انما الكلام در مقصود و مراد از اين تعريف . اين تعريف را شاهمير در شرح فارسى ملاعلى قوشچى آورده است , و عبارت او مطابق دو نسخه اى از آن كه در تصرف راقم است چنين است كه نموده مى شود , وى بعد از نقل تعريف مذكور قوشچى گويد :

[ اين تعريف اگر چه بحسب تخيل اقربست بفهم , و آنچه تعديل يوم و ليل مى نمايد به حقيقت آنست چه تنقيص آن در مدارات جانب قطب ظاهر , و تزييد آن در مدارات جانب قطب خفى , يوم و ليل استوائى حاصل مى شود , و ليكن موافق تعريف اكثر اصحاب فن نيست , زيرا كه ايشان اين قوس را از معدل اعتبار نموده اند , و آن را تفاوت ميان مطالع بلد و خط استواء داشته اند ( دانسته اند ظ ) , و چون نسبت مطالع هر بلدى بافق استوائى بلكه از آن يك بلد در هر مدارى مختلف است جهت تحديد و تعين آن اثبات تعديل النهار كرده اند , و تعريف آن بر اين وجه نموده اند كه : آن قوسى است از معدل كه واقع شود ميان مطلع كوكب يا مغيب آن , يا مطلع جزء يا مغيب آن , و ميان دائره ميلى كه بر محل تقاطع افق با مدار كوكب يا جزء گذشته باشد] .

آنگاه شاهمير شروع كرده است به بيان اين تعريف كه از اكثر اصحاب فن نقل كرده است , و بيان را به تفاوت مطالع استوائى و مطالع بلدى بدان نحو كه دانسته ايم تقرير كرده است , و در تقريرش ناظر به تحقيق و تحرير خواجه طوسى در فصل سوم از باب سوم تذكره در هيئت و شرح فاضل بيرجندى بر آنست , و يا ناظر به عبارت چغمينى در( الملخص فى الهيئة) و شرح قاضى زاده رومى بر آنست , و مفاد هر دو قريب بهم است , كيف كان اين تعريف ناتمام مى نمايد , و تمام آن اين است كه بدينسان گفته شود :