راست مى‌گويد كه پيغامبر است،براى آن‌كه هيچ امّت را عذاب نكنند و پيغامبران در ميان ايشان باشد،و نيز آن‌كه ما استغفار مى‌كنيم و تا استغفار كنيم عذاب نيايد.

خداى تعالى بر ايشان رد كرد،بقوله: وَ مٰا لَهُمْ أَلاّٰ يُعَذِّبَهُمُ اللّٰهُ ،و بعضى دگر گفتند:اين كلامى است مستأنف،و عطف نيست بر كلام مشركان،و حكايت كلام ايشان نيست،بل خداى تعالى گفت:يا محمّد!تو در ميان ايشان باشى خداى اينان را عذاب نكند و نيز عذاب نكند اينان را تا استغفار كنند.

آنگه در تأويلش خلاف كردند؛ابن ابرى [١]و ابو مالك و ضحّاك گفتند:خداى تعالى اين آيت به مكّه فرستاد و رسول در ميان ايشان بود.چون رسول-عليه السّلام- ازآنجا بيرون آمد،جماعتى مسلمانان آنجا بماندند،ايشان چارۀ ديگر نديدند جز استغفار،استغفار مى‌كردند.چون آن جماعت مسلمانان از ميان ايشان بيرون آمدند، خداى تعالى ايشان را عذاب كرد به فتح مكّه و قتل و اسر،و ايشان را پراكنده و مستاصل كرد.عبد اللّه عبّاس گفت:هيچ‌كس را با وجود پيغامبر هلاك نكنند و تا مؤمنان در ميان ايشان باشند ايشان را عذاب نيايد.چون پيغامبر و آنان كه بدو ايمان دارند بروند،خداى عذاب فرستد،چون رسول بيامد و مؤمنان به مدينه هجرت كردند، خداى تعالى ايشان را روز بدر هلاك كرد.

روايتى دگر از عبد اللّه عبّاس آن است كه:استغفار راجع است با مشركان،و استغفار ايشان آن بودى كه ايشان گرد خانه طواف كردندى و گفتندى:لبّيك لبّيك لبّيك لا شريك لك الّا شريك هو لك تملكه و ما ملك غفرانك[اللّهمّ] [٢]غفرانك.يزيد بن [٣]رومان گفت و محمّد بن قيس كه،قريش گفتند:چون افتاد اين كه محمّد را خداى از ميان ما اكرام كرد؟ اَللّٰهُمَّ إِنْ كٰانَ هٰذٰا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ أَوِ ائْتِنٰا بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ ،چون شب در آمد پشيمان شدند از اين گفتار و بترسيدند و گفتند:غفرانك اللّهم غفرانك،خداى تعالى اين آيت فرستاد.ابو موسى اشعرى گفت:دو امان در ميان ما بود،يكى:رسول-عليه السّلام-و يكى:استغفار.رسول-عليه السّلام-از ميان ما برفت و استغفار ماند.قتاده و سدّى و ابن زيد گفتند:معنى آيت آن است كه،خداى تعالى عذاب نكند ايشان را تا تو در

[١] .مل:ابن آمدى.

[٢] .اساس:ندارد؛از آو،افزوده شد.

[٣] .آو،آج،بم،آن:مرثد بن.