روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٧٢ - ترجمه

دستارها ميان كتفها فروگذاشته و كارزار كردند با مشركان و پيش از آن[٢٢-ر] نكرده بودند و پس از آن نكردند.و چون فرود آمدندى عدد [١]را مدد كردندى و قتال نكردندى.عبد اللّه عبّاس گفت كه [٢]:مردى از مشركان حمله بردى بر مردى از مسلمانان،از بالاى سر آن مشرك آواز تازيانه برآمدى،مرد مسلمان كه نگاه كردى مشرك افتاده بودى و اثر تازيانه بر سر و روى او پيدا.و مرد كس را نديدى جز كه او را مرده يافتندى.بيامدند و رسول را اين حال بگفتند،گفت:راست مى‌گوييد،آن فريشتگان‌اند كه خداى تعالى ايشان را به يارى ما فرستاده است.و اميرالمؤمنين على -عليه السّلام-پرسيد رسول را-عليه السّلام-كه:يا رسول اللّه!فرق ميان كشتگان ما و كشتگان فريشتگان چيست؟گفت:آن‌كه كشته شما را خون و جراحت و زخم پيدا باشد و كشته فريشتگان زخم ندارد و اثر جراحتش پيدا نشود.و اين روز هفتاد مرد را بكشتند و هفتاد را اسير كردند،و قوله: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ ،اگرچه به لفظ جمع است، مراد رسول است-عليه السّلام.از قول عمر خطّاب و عبد اللّه عبّاس و سدّى و ابو صالح و روايت باقر-عليه السّلام-حسن بصرى گفت:اين هزار با آن‌كه در آل عمران گفت، پنج هزار بودند كه روز بدر به مدد آمدند.و بعضى دگر گفتند:اوّل سه هزار بودند، آنگه اين هزار كه اين جا گفت و هزار رديفان ايشان تا جمله پنج هزار شدند.و بعضى دگر گفتند:پنج هزار جدا بودند و سه هزار جدا،جمله هشت هزار بودند-و اللّه اعلم بذلك.

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ ؛نكرد خداى آن را.در ضمير خلاف كردند كه عايد با چيست؟ فرّاء گفت:با امداد است،مدد فرستادن.بعضى دگر گفتند:راجع است با اخبار از امداد براى آن‌كه اين خبر بر سبيل بشارت متقدّم شده بود.حق‌تعالى گفت:نكرد خداى آن را مگر بشارت،يعنى آن مدد يا آن خبر كه داد به فرستادن مدد نبود الّا بر وجه بشارت،و جعل خلق باشد و به معنى تصيير [٣]باشد و بمعنى الحكم باشد،مثال اوّل: وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ... [٤]،و قوله: وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا [٥]... ،و مثال دوم:

جعلت الطّين خزفا.و مثال سه‌ام [٦]:جعل القاضي فلانا مفلسا،اى حكم بافلاسه.و