فِيهٰا ] [١]؛خداى وعده داد مردان و زنان منافق را و نيز كافران را كه كفر آشكارا دارند آتش دوزخ.و وعده،متناول باشد خير و شرّ را،امّا وعيد جز در شرّ نگويند. خٰالِدِينَ فِيهٰا ؛هميشه باشند آنجا،و نصب او بر حال است. هِيَ حَسْبُهُمْ ؛آن بس است ايشان را يعنى دوزخ. وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ ؛و خداى تعالى لعنت كرد ايشان را و از رحمت خود دور كرد.و لعن،طرد و ابعاد باشد. وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِيمٌ ؛و ايشان را عذابى باشد دائم.

كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ،يعنى همان كرده‌اى كه آنان كه پيش شما بودند از كفر و معصيت تا همان ديدى كه ايشان ديدند كه از پيش شما بودند،جز كه ايشان را قوّت بيش از شما بود،و مال و فرزندان بيش از شما داشتند،ايشان ممتّع [٢]شدند و مغرور به نصيب خود از دنيا،و شما نيز هم مغرور و فريفته و ممتّع [٣]شدى به نصيب شما چنان كه ايشان ممتّع [٤]شدند كه پيش شما بودند به نصيب ايشان از دنيا.

و خلاق،نصيب باشد.ابو هريره و حسن گفتند:بخلاقهم،اى بدينهم؛به دين و طريقتشان. وَ خُضْتُمْ كَالَّذِي خٰاضُوا ؛و خوض كردى در باطل چنان كه ايشان خوض كردند در باطل و كفر و تكذيب رسولان و استهزاء به مؤمنان.و«الّذي»به معنى الّذين است،جارى مجرى«من»است كه واحد را و جمع را بشايد،و مثله قوله: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نٰاراً... [٥]،ثمّ قال: ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُمٰاتٍ لاٰ يُبْصِرُونَ ؛و قال الشّاعر:

و انّ الّذي حانت بفلج دماؤهم هم القوم كلّ القوم يا امّ خالد
و بعضى دگر گفتند:«الّذي»،در آيت جارى مجرى«ما»ى مصدريّه است، اى خضتم كخوضهم،و خوض كردى چنان كه خوض ايشان. أُولٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ ؛ايشان را[٩٢-ر]عملهاشان باطل شد،يعنى واقع نشد به موقع خود چنان كه عمل مؤمنان كه برآن ثوابى باشد.و مراد به حبوط عمل در دنيا آن است كه:

خداى تعالى افشاى سرّ ايشان كرد تا عملى كه ايشان مى‌كنند كه به آن حكم توان كردن بر ايمان و اسلام صاحبش.ايشان را آن نيست شود به اطلاع خداى تعالى پيغامبر را بر سرّ و نفاق ايشان.و امّا در آخرت آن است كه،برآن [٦]ثوابى نخواهد

[١] .اساس:ندارد؛از مل،افزوده شد.

[٤] [٣] [٢] .آو،آج،بم،لب:متمتّع.

[٥] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٧.

[٦] .آو،آج،لب:آن را.