به ضمّ«يا»و كسر«ميم»،و او را دو معنى باشد،يكى آن‌كه:يجعلها عامرا،براى آن‌كه«عمر»هم لازم است و هم متعدّى،و چون عمر لازم انگارد،اعمر از او متعدّى كند قياسا على سائر اخواته.و وجهى دگر آن بود [١]:ان [٢]يعينوا على عمارتها،كه بر عمارت آن يارى كنند عمارت‌كنندگان را.

إِنَّمٰا يَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ ،آنگه به لفظ«انّما»كه اثبات الشّىء و نفى ما عداه باشد[٦١-پ]،گفت:عمارت مسجدهاى خداى آن‌كس كند كه به خداى ايمان دارد و نماز به پاى دارد و زكات مال دهد،ايشان همانا از جملۀ راه‌يافتگان باشند.

عبد اللّه عبّاس و حسن گفتند:«عسى»از خداى واجب باشد،و بعضى دگر گفتند:

براى آن لفظ«عسى»آورد تا تكيه نكنند و بر حذر باشند از معاصى،و از جملۀ عمارت مسجد،تعهّد او باشد [٣]به نماز،چه مسجد به نماز جماعت و انبوه نمازكنان آبادان باشد.ابو سعيد خدرى روايت كرد كه،رسول-صلّى اللّه عليه و آله-گفت:چون بينى كه مرد [٤]آمد و شد مسجد[به نماز] [٥]به پاى مى‌دارد،گواهى دهى [٦]بر ايمان او و براى آن‌كه چون خداى-جلّ جلاله-مى‌گويد: إِنَّمٰا يَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ -الآية.

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰايَةَ الْحٰاجِّ ،مفسّران و اهل سير در سبب نزول اين آيت خلاف كردند؛نعمان بن بشير گفت:من به نزديك منبر رسول-عليه السّلام-نماز مى‌كردم، مردى مى‌گفت:من باك ندارم ازآن‌كه هيچ عمل نكنم پس ازآن‌كه حاجيان را آب مى‌دهم [٧]،و ديگرى مى‌گفت:من باك ندارم كه هيچ عمل نكنم [٨]پس ازآن‌كه عمارت خانۀ خداى مى‌كنم [٩]،و ديگرى گفت:جهاد در سبيل خداى از همه فاضل‌تر است.عمر گفت:بانگ مدارى و خصومت مكنى به نزديك منبر،[رها كنى تا] [١٠]رسول-عليه السّلام-بيرون آيد،من از او بپرسم تا بگويد كه كدام فاضل‌تر است از اين

[١] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج:آن‌كه.

[٢] .آج،لب:اذ؛آن:از.

[٣] .اساس:به عهد او باشند؛به قياس نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٤] .آج،لب:مردى.

[٥] .اساس:ندارد،به قياس نسخه آو،افزوده شد.

[٦] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج:ده.

[٧] .مج:دهم.

[٨] .اساس:كنم؛به قياس با نسخۀ مل،تصحيح شد.

[٩] .مج:بكنم.

[١٠] .اساس:ندارد؛از مج،افزوده شد.