نكند مگر ايمان آرد.مشركان گفتند ما از عهد تو و عهد پسر عمّ تو بيزاريم و عهد ما تيغ و نيزه است،و اميرالمؤمنين آن ادا بكرد و حج بگزارد و با مدينه آمد و رسول -عليه السّلام-سال ديگر و آن سنه عشر بود من الهجرة،به حجّ رفت و حجّ وداع بكرد و با مدينه آمد و بقية ذوالحجّه و المحرّم و صفر و روزى چند از شهر ربيع الاوّل ببود و با جوار رحمت ايزدى شد-صلّى اللّه عليه و آله الطّاهرين [١].

قوله: وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللّٰهِ ،خطاب است با مشركان،مى‌گويند:

بدانى كه شما خداى را عاجز نتوانى كردن و غالب نشوى خداى را.و«معجزين» بوده است،«نون»جمع براى اضافت بيوفتاد براى آن‌كه او بدل تنوين است،و تنوين و اضافت به يك جاى نباشد. وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِي الْكٰافِرِينَ ،و نيز بدانى كه خداى كافران را به خزى و لعنت و هلاك در آرد،يقال:خزاه اللّه و اخزاه اذا اهلكه و لعنه،و خزى الرّجل اذا استحيا.

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ،عطف است على قوله: بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ،و اعلامى است از خداى تعالى و پيغامبرش،يقال:اذن بكذا اذا علمه و اذنه به،اى اعلمه به إيذانا،و الاذان،اسم للايذان،و منه الاذان،الإعلام بالصّلاة،و اصل كلمه از اذن باشد،كقولك [٢]:اذّنته،اى اوقعت في اذنه،عطيّة العوفي گفت:اذان من اللّه، بيست و هشت آيت است از فاتحه سورت برائت الى قوله: وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً [٣]... ، «من»،ابتداى غايت است به دلالت«الى»كه در مقابل اوست براى انتهاى غايت،يعنى اعلام وارد من اللّه تعالى الى النّاس؛اعلامى است از خداى تعالى آمده به مردمان. يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ ؛روز حجّ بزرگتر.خلاف كردند در او؛مجاهد گفت و عطا و طاوس و جحيفه گفتند:روز عرفه بود و اين روايت عكرمه است از عبد اللّه عبّاس.و ابو الصّهباء روايت كرد از اميرالمؤمنين على-عليه السّلام-كه او گفت:روز عرفه است،و نيز از عمر خطّاب [٤]هم اين روايت كردند كه روز عرفه است.و سعيد بن المسيّب هم اين گفت و عبد اللّه زبير هم اين گفت،و اين مذهب ابو حنيفه است،و روايت ديگر از رسول-عليه السّلام-و از اميرالمؤمنين و عبد اللّه عبّاس آن است،و سعيد بن جبير و عبد اللّه بن ابى اوفى و ابراهيم و مجاهد و شعبى و سدّى و ابن

[١] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج+و سلّم تسليما.

[٢] .آج،آن:فقولك.

[٣] .سورۀ توبه(٩)آيۀ ٢٨.

[٤] .اساس+رضى اللّه عنه.