اين،خزنۀ دوزخ گويند و در بعضى تفاسير آمد كه:فريشتگان مقامع آهنين داشتن [٣]، هرگه [٤]بر ايشان زدندى*از جراحات ايشان آتش برافروختى،فذلك قوله: وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِيقِ ،و«ذوق»،كنايت باشد از مقاسات و مكابده [٥]،[قال الشّاعر] [٦]:

فذوقوا كما ذقنا غداة محجّر من الغيظ في اكبادنا و التّحوّب
و«ذوق»،در جاى امتحان و اختبار استعمال كنند،يقول العرب:اركب هذا الفرس و ذقه،و يقال:جرّبت فلانا و ذقت طعمته [٧]*و يقال:كلّمت فلانا فذقت ما عنده،قال الشّماخ في وصف قوس:

فذاق فاعطته [٨]من اللّين جانبا كفى [٩]و لها ان يغرق السّهم حاجز
و اصل او ذوق به دهن است،و هو ادراك الطّعم [١٠]باللّهوات و اللّسان،و جواب«لو»، محذوف است لدلالة الكلام عليه و مثله:لو رأيت فلانا و السّياط تأخذه،و التّقدير:

لرأيت منظرا هائلا،و حذف بليغتر است اين جا از ذكر،براى آن‌كه با حذف وجوه بسيار مظنون باشد[٤١-پ]،و با ذكر يك وجه باشد.

قوله: ذٰلِكَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ ،«ذلك»،اشارت است به عذاب،گفت:اين عذاب كه ديدند و چشيدند،به ظلم نيست، بِمٰا قَدَّمَتْ ،به آن است كه دستهاى شما تقديم كرد.و اضافت فعل با آلت براى تحقيق اضافت فعل است با«ما»،براى آن‌كه محال است كه كسى فعل كند به آلت غيرى،و على هذا قولهم فى المثل:يداك اوكتا و فوك نفخ.و مراد به تقديم فعل گذشته است،اى بما فعلت و كسبت و جعلته مقدّما له حتّى يقدم عليه للجزاء،و«با»براى مجازات است و بدل،[و ما] [١١]،موصوله است به معنى الّذى،و شايد كه موصوفه باشد،اى باعمال قدّمتها،ايديكم،و شايد كه مصدرى باشد،اى ذلك بتقديم ايديكم افعالها و معاصيها.

[١] .اساس:ندارد؛از آو،افزوده شد.

[٦] [٢] .آو،آن:مفعال؛آج:مفاعل.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:داشتند.

[٤] .آو،آج،بم،لب،آن‌كه+.

[٥] .اساس:مكايده؛به قياس نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٧] .آو،آج،بم:طعيمه.

[٨] .اساس:اعطاه؛به قياس نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٩] .اساس:بدى؛به قياس نسخۀ آو و اتفاق نسخه‌ها،تصحيح شد.

[١٠] .آو،آج،بم،لب،آن+الطعم.

[١١] .اساس:ندارد؛از مل،افزوده شد.