وَ وُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ ،و تمام بدهند هر نفسى آنچه كرده باشند،يعنى، جزاى آنچه كرده باشند از خير و شرّ و ثواب و عقاب. وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا يَفْعَلُونَ ،و او عالم‌تر است به آنچه ايشان كنند.

وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلىٰ جَهَنَّمَ ،گفت:برانند آنان را كه كافر باشند به خداى تعالى به جانب دوزخ،راندنى با عنف به روى. زُمَراً ،افواجا،گروه گروه، واحدها زمره.و نصب او بر حال است.اخفش گفت:جماعات فى تفرقة، حَتّٰى إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا ،تا چون به دوزخ رسند،درهاى دوزخ بگشايند-و آن هفت در باشد.كوفيان«فتحت»خواندند به تخفيف در هر دو جاى من الفتح،و باقى قرّا به تشديد خواندند على تكثير الفعل لأجل الأبواب. وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا ،خازنان دوزخ گويند اين كافران را: أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ ،نيامد به شما رسولانى هم از شما براى اعذار و انذار. يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ ،كه بر شما خواندندى آيات خداى شما و بترساندندى شما را از ملاقات اين روز. قٰالُوا بَلىٰ ،ايشان گويند:آرى. وَ لٰكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَى الْكٰافِرِينَ ،و لكن درست شد كلمۀ عذاب بر كافران و هى قوله: ...لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِينَ [١].و رواست كه كلمۀ عذاب،آن وعيد است كه در جملۀ آيات قرآن كرد كفّار را.

قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِينَ فِيهٰا ،گويند:در شويد در درهاى دوزخ مؤبّد و مخلّد آنجا.و نصب«خالدين»بر حال است. فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ،كه بد جايى است آن متكبّران را.و«مثوى»مقام است من ثوى اذا اقام.

وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً ،گفت:حشر كنند آن را كه متّقيان و خداى ترسان و پرهيزگاران باشند به جانب بهشت. زُمَراً ،گروه گروه را، حَتّٰى إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا ،تا آنگاه كه به آنجا آيند و درهاى بهشت بگشايند-و آن هشت در باشد.گفتند:خداى تعالى درهاى بهشت،هشت كرد و درهاى دوزخ هفت،تا بدانند كه رحمت او سابق است و غالب غضبش را.و قوله:

[١] -سورۀ هود(١١)آيۀ ١١٩ و سجده(٣٢)آيۀ ١٣.