باشند به اين آيت هم به وقت دوم فانى شوند،لقوله: كُلُّ مَنْ عَلَيْهٰا فٰانٍ. وَ يَبْقىٰ وَجْهُ رَبِّكَ [١]...،و قوله: ...كُلُّ شَيْءٍ هٰالِكٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ [٢]...

قول اصحاب تحقيق در اين باب آن است كه،خداى تعالى چون افناى عالم خواهد كردن،جزو [٣]فنا بيافريند لافى محل،با يك جزء [٤]فنا همۀ اجسام و اعراض فانى شوند،اجسام به اصالت و أعراض بر سبيل تبع-لعدم ما يحتاج اليه.

ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرىٰ ،آنگاه بارى ديگر دردمند و آن نفخۀ احيا باشد.و بار سوّم فَإِذٰا هُمْ قِيٰامٌ يَنْظُرُونَ ،«اذا»،مفاجات است،تو بينى ايشان ايستاده باشند مى‌نگرند،يعنى زنده شده باشند كه قيام و نظر از كار زندگان است.و گفتند:ينظرون امر اللّه،ايستاده باشند انتظار فرمان خداى مى‌كشند تا چه فرمايد.و گفتند:وجه حكمت در نفخ صور آن است كه پادشاه در وقت فرود آمدن لشكر بفرمايد تا بوقشان بدمند تا علامت آن باشد كه فرود آيند و بيارامند و چون بر خواهند نشست بفرمايد تا بوق بدمند تا علامت آن باشد كه بر مى‌بايد نشستن سواران را،و پيادگان را به ميدان آمدن پيش پادشاه-و اللّه اعلم بمراده و افعاله.

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا ،گفت:زمين روشن [٥]به نور خداى-عزّ و جل.

ضحّاك گفت:بحكم ربّها.سدّى گفت:بعدل ربّها.گفتند:خداى تعالى نورى بيافريند روز قيامت كه همۀ روى زمين منوّر شود با او.و مراد به زمين،زمين قيامت است. وَ وُضِعَ الْكِتٰابُ ،و نامۀ اعمال خلايق بنهند براى حساب، وَ جِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَدٰاءِ ،پيغمبران را بيارند و شهيدان را.

عبد اللّه عبّاس گفت:پيغمبران را و گواهانى كه براى ايشان گواهى دهند به تبليغ رسالت.و گفتند:مراد به گواهان،فرشتگان‌اند كه بر خلقان موكّل‌اند،بيانش قوله تعالى: وَ جٰاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهٰا سٰائِقٌ وَ شَهِيدٌ [٦].

وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ ،و حكم كند ميان ايشان به حق و بر ايشان ظلم نكند و نقصان حظّ ايشان نكنند.

[١] -سورۀ رحمان(٥٥)آيه‌هاى:٢٦ و ٢٧.

[٢] -سورۀ قصص(٢٨)آيۀ ٨٨.

[٣] -دا:جزوى.

[٤] -دا:به آن يك جزو،كه بر متن راجح است.

[٥] -لب:منوّر شود.

[٦] -سورۀ ق(٥٠)آيۀ ٢١.