مفسّران دو قول گفتند فى قوله: مِنْ مَرْقَدِنٰا ،يكى آن است كه عبد اللّه عبّاس گفت و ابىّ كعب و قتاده كه:اين قول آن‌كس گويد كه او را بين النّفختين [١]عذاب نكرده باشند.آن مرگ به نزديك او،چون خوابى باشد،براى اين گور را خوابگاه خوانند.و قول دوم آن است كه:چون عذاب دوزخ بينند آنچه در گور ديده باشند از عذاب ايشان،آن را به منزلت خواب دانند،و قولهم: هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ ،اين آن است كه خداى وعده داد و پيغامبران راست گفتند،يعنى آنچه ما را گفتند از حديث قيامت و بعث و نشور،اين اقرارى است كه ايشان را سود ندارد، براى آن‌كه در وقت الجا باشد.

إِنْ كٰانَتْ إِلاّٰ صَيْحَةً وٰاحِدَةً ،گفت:اين نيست الّا يك آواز يعنى نفخ سه‌ام [٢].

فَإِذٰا[هُمْ]جَمِيعٌ لَدَيْنٰا مُحْضَرُونَ ،«اذا»مفاجات است،چون ايشان جمله نزديك ما حاضر باشند.

آنگه گفت: فَالْيَوْمَ ،امروز،يعنى روز قيامت، لاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً ،بر هيچ‌كس ظلم نكنند و هيچ حقّى از كسى بازنگيرند و نقصان نكنند. وَ لاٰ تُجْزَوْنَ إِلاّٰ مٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ،[٥٩-ر]و جزا نكنند شما را الّا به آنچه كرده باشى،و محلّ«ما»نصب است به آن‌كه مفعول دوّم جزاء است،يقال ما جزيت الّا خيرا.

إِنَّ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فٰاكِهُونَ ،گفت:اهل بهشت امروز در شغلى باشند از لهو و طرب.نافع و ابن كثير و ابو عمرو به سكون«غين»خواندند،و ديگران به ضمّ«غين»،و هر دو لغت است،كالسّحت و السّحت،و الخلق[و الخلق] [٣]و الجبن[و الجبن] [٤].

مفسّران در«شغل» [٥]خلاف كردند،عبد اللّه عبّاس گفت:اقتضاض [٦]الأبكار، دختران [٧]دوشيزگى بردن است.ابو سعيد خدرى روايت كرد كه رسول-عليه السّلام- گفت:هرگه كه اهل بهشت خلوت كنند با اهل خود به هر نوبت او را بكر يابند.

كلبى و ثمالى گفتند:يعنى در شغلى باشند از عذاب اهل دوزخ،يعنى ايشان از آن

[١] -آج،لب:بين النّفخين.

[٢] -آج،لب:سيوم.

[٣] -اساس:ندارد،از دا،افزوده شد.

[٤] -اساس:و الجبن معا،به قياس با نسخۀ دا،افزوده شد.

[٥] -دا،آج،لب:در اين شغل.

[٦] -آج،لب:افتضاض.

[٧] -دا،آج،لب:دختران را.