و رجااند،آنگه ذكر سابقان كرد تا كس از عذاب او ايمن [١]نباشد.گفتند:ظالمان را براى آن تقديم كرد[٤٢-پ]كه او اعتماد بر رحمت خداى دارد و سابق را تأخير كرد براى آن‌كه [٢]اعتماد او بر عمل باشد [٣].

أبو بكر ورّاق گفت:اين ترتيب بر مرتبۀ مردم نهاد كه آدمى اوّل ظالم باشد به معصيت،آنگه مقتصد شود به توبه،آنگه سابق كرد [٤]به مجاهده.اكنون بدان كه مفسّران و اهل تأويل اقوال بسيار گفتند در معنى ظالم و مقتصد و سابق.اوّل آنچه از باب اخبار و آثار است گفته شود:

زهرى روايت كرد به اسنادش از[ر]سول-عليه السّلام-كه او گفت:سابقان آنانند كه بى‌حساب به بهشت شوند،و مقتصدان آنانند كه ايشان را حساب آسان كنند،و ظالمان آنانند كه ايشان را بدارند تا عرق لگام [٥]بر دهن ايشان كند [٦]،آنگه خداى به رحمت دريابد ايشان را.و ايشان آنانند كه گويند: ...اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَكُورٌ [٧].

از اميرالمؤمنين على روايت كردند كه او گفت،چون او را از اين آيت پرسيدند گفت:ظالم آن است كه از مال ظالمان [٨]عطا ستاند و مقتصد آن است كه منكر باشد به دل و زبان،و سابق آن است كه به تيغ بيرون آيد،امربه‌معروف كند و نهى منكر.و عثمان بن عفّان گفت:سابق مجاهد باشد و مقتصد مهاجر باشد و ظالم بدوى باشد.

عقبة بن صهبان [٩]گفت:در نزديك عائشه شدم و او را از اين آيت پرسيدم، [گفت] [١٠]:يا بنىّ جمله ايشان اهل بهشت‌اند،اما«سابق بالخيرات»آنان بودند كه در عهد رسول بودند و رسول ايشان را راه داد به بهشت و مقتصد آنانند كه براثر ايشان [١١]

[١] -دا:امن.

[٢] -دا:براى آن تأخير كرد.

[٣] -دا:كه او اعتماد بر عمل خود دارد.

[٤] -دا:گردد.

[٥] -دا،آج،لب:لجام.

[٦] -آج،لب:كنند.

[٧] -سورۀ ملائكه(٣٥)آيۀ ٣٤.

[٨] -دا:آن است از ما كه از ظالمان،آج،لب:آن است از ما كه از ما بيرون آيد و از ظالمان.

[٩] -آج،لب:مهيان.

[١٠] -اساس و آب:ندارد،از دا افزوده شد.

[١١] -دا،آج،لب:افزوده:به ايشان.