ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٦٦ - ٢ - رابطهء خدا با جهان هستى

٣ - گل و برگهايش . اين دو تشبيه رابطهء خدا را با موجودات ، رابطهء كل و اجزاء مطرح مى كند و در مباحث گذشته عدم امكان تجزيه در ذات خدا را توضيح داده‌ايم .
٤ - جسم و سايه اش . اين تشبيه هم صحيح نيست ، زيرا سايه هيچگونه تحقق و عينيتى ندارد . سه شماره ( ٢ و ٣ و ٤ ) تشبيهاتى است مناسب مكتب وحدت موجودى كه نه قابل درك است و نه قابل اثبات و حتى نمى توان با دريافتهاى ذوقى هم آنرا تصحيح نمود .
٥ - دريا و امواجش - اين تشبيه را عبد الرحمن جامى در لوايح چنين آورده است :
< شعر > بحريست وجود جاودان موجزنان زان بحر نديد غير موج اهل جهان در ظاهر بحر و بحر در موج نهان سرّيست حقيقة الحقائق پنهان < / شعر > اين تشبيه زيبا هم كه تحرك و تكاپو و تكثرات جهان هستى را مانند امواجى مى بيند كه در درياى وجود ( خدا ) به جريان افتاده است ، نمى تواند انعطاف وجود برين و تأثر آن را در مقابل تموج توجيه كند . باضافهء اين كه اين تشبيه زيبا هم مانند ساير تشبيهات وحدت موجود ، نمى تواند علَّت تموج و دگرگونى را توضيح بدهد .
٦ - گل و عطرافشانىاش - تشبيهى است ديگر كه جلال الدين مولوى در كتاب مثنوى آن را نمى پذيرد و مى گويد :
< شعر > جزء كل نى جزءها نسبت به كل نى چو بوى گل كه باشد جزء كل < / شعر > يعنى رابطهء خداوند با موجودات ، رابطهء يك جزء واحد با كل است ( يك تجلى از خدا ) [١] نه رابطهء اجزاء با كل است مانند گل با بوى گل .
نظريات ديگرى هم در اين مسئله مطرح و مورد گفتگو قرار گرفته است و ما از تفصيل آنها خوددارى مى كنيم .
٢ - رابطهء خدا با جهان هستى و رابطهء خدا با انسان - همهء مكتبهاى دينى و اغلب فلسفه‌هاى الهى ميان رابطهء خدا با جهان هستى و رابطهء خدا با انسان تفاوت مى گذارند .

[١] اين اصطلاح بمعناى متداول در منطق و فلسفه نمى باشد .