ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٠٨ - چگونگى آغاز طبيعت و جريان آن

داخل آن ، امكانپذير باشد » [١] .
چگونگى آغاز طبيعت و جريان آن آغاز طبيعت در توصيفى كه امير المؤمنين عليه السلام مى نمايد ، داراى رويدادهاى زير است : ١ - خداوند سبحان نخست موضوع بنيادين جوّ و فضا و هوا را بوجود آورده آن را از هم مى شكافد . حقيقت اين موضوع در اين خطبه توضيح داده نشده است .
ولى به احتمال قوى اين موضوع همان مادهء گازى است كه در دو آيه از قرآن با كلمهء « دخان » ( دود ) آمده است : ١ - ( ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ ) [٢] .
( سپس خداوند متعال آسمان را مورد مشيت خود قرار داد در حالى كه آسمان دود بود ) .
٢ - ( فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ ) [٣] .
( در انتظار روزى باش كه آسمان دود آشكارى برمى آيد ) .
اين موضوع در نظريات جديد علمى ديده مى شود : « چون اكنون در شتهء متوالى زمان به عقب برمى گرديم و كيفيت گسترش تدريجى جهان را بصورت قهقرايى در نظر بگيريم ، ناچار باين نتيجه مى رسيم كه در زمانهاى بسيار بسيار دور ، پيش از آنكه كهكشانها و حتى ستارگان مجزا از يكديگر بوجود آمده باشد ، هم چگالى ( تكاثف ) و هم درجهء حرارت گاز ابتدايى كه جهان را پر مى كرده ، بايستى بى اندازه زياد بوده باشد . تنها بر اثر گسترش بوده است كه چگالى و درجهء حرارت آن اندازه پايين آمده كه تشكيل اجرام فلكى جدا از يكديگر امكانپذير شده است » [٤] .

[١] تاريخ علوم پىير روسو ص ٧٦٨ چاپ دوم ترجمه آقاى حسن صفارى .
[٢] فصلت آيهء ١١ .
[٣] الدخان آيهء ١٠ .
[٤] پيدايش و مرگ خورشيد - ژرژ گاموف ترجمهء آقاى احمد آرام ص ٢٠٤ .