ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦ - انواعى از تمثيل و تشبيه در قرآن

تشبيهات و تمثيلات زيادى در قرآن ديده مى شود . اين نكته را بايد در نظر داشته باشيم كه مقصود از معقول در انواع تشبيه معناى اصطلاحى آن نيست ، بلكه مقصود عموم نامحسوس است . از جمله آياتى كه در آنها محسوس بر محسوس تشبيه شده است ، آيه ٤ و ٥ از سوره القارعه است : ( يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ) ( روزى كه مردم مانند حشرات پرنده [ يا پروانه هايى ] كه بدون نظم و پراكنده مى پرند ، محشور مى شوند و بحركت مى افتند و كوه‌ها مانند پنبه حلَّاجى شده مى گردند ) .
در اين دو آيه طرفين تشبيه از پديده‌هاى محسوس مى باشند : انسانهائى كه پراكنده و نامنظَّم و در ازدحام حركت مى كنند ، حشرات پرنده يا پروانه هائى پراكنده و نامنظَّم كه در ازدحام مى پرند و مى نشينند . همچنين است طرفين تشبيه در آيه دوم . آياتى كه در آنها معقول بر محسوس تشبيه شده است در قرآن مجيد از همه انواع تشبيه و تمثيل بيشتر است مانند : ( مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَه ذَهَبَ الله بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ ) ( البقرة آيه ١٧ ) ( مثل آن گمراهان مانند كسى است كه آتشى را روشن مى كند و هنگامى كه آن آتش پيرامون او را روشن ساخت ، خدا نور آنان را محو مى كند و آنان را در تاريكىهائى رها مى كند كه نمى بينند ) .
در اين آيه شريفه آن حالات روانى معنوى كه در كلمات يا حركات گمراهان و منافقان بروز مى كند و با سرعت از بين مى رود ، به روشنائى محدود و زودگذر يك آتش تشبيه شده است . حالت روانى معنوى حقيقتى است نامحسوس ، همان گونه كه سرعت بروز و خاموش شدنش نيز از امور نامحسوس است . اين دو معقول ( دو نامحسوس ) به دو محسوس ( روشنائى آتش و روشنائى و خاموشى سريع آن ) تشبيه شده است .