تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٤٨ - شرح آيات
پيروى از شهوت منكر معاد شود، همان كس است كه خدا به قول خود در اين «آيه» به او اشاره كرده، و معنى اين آيه چنين است: انسانى كه طبع او با شهوات انس گرفته باشد و در بهرهبردارى از لذتها حد و اندازه نشناسد، در خطر آن است كه به حشر و نشر معترف نباشد و رستاخيز مردگان را نپذيرد، تا مبادا لذات جسمانى بر او منغص شود، و لذا پيوسته به انكار آنها مىپردازد. [١٤] ضمير در «أمامه» يا به روز قيامت باز مىگردد، و يا به خداى عزّ و جلّ، بدان سبب كه فاجر در حضور و شهود خدا فجور خود را عملى مىكند، و نيز ممكن است مرجع خود انسان بوده باشد، به اين اعتبار كه فجور در برابر ضمير او و به شهادت اندامهاى او صورت مىگيرد كه در روز حساب عليه او شهادت خواهند داد.
و درستتر آن است كه ضمير به انسان بازگردد، بدان جهت كه سخن درباره او است و ديگر ضماير به او باز مىگردد، و شايد همين امر مجوّزى براى اين گفته باشد كه غالبا مىگويند «در برابر» نفس خودش (أمام نفسه) چنين و چنان كرد.
يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ- مىپرسد كه روز قيامت در چه وقت خواهد بود.» بدان روى كه كافر بودن به قيامت همان عاملى است كه عدم توجه به مسئوليت را براى او مطلوب و پسنديده ساخته، و به همين سبب پيوسته در انكار آن تلاش مىكند و به جدلى دايمى در اين خصوص اشتغال دارد، هر چند از اين راه مايه زيان خود و ديگران شود، پس سؤال او تنها سؤال استهزاء و تمسخر نيست، بلكه سؤالى براى به دست آوردن مجوزى بر اين تصور غلط و نيز براى جدل است. و اين صفت هر كس است كه عمل به حق را ترك كرده و به مخالفت با ارزشها پرداخته باشد، چه لازم است عذر و بهانهاى براى مطلوب جلوه دادن ايستار خويش فراهم آورد، تا چه برسد به آن كه اين ايستار فجورى باشد.
/ ١٤٠ اين صيغه سؤال دورى و عقب انداختن توبه را مىرساند. به گفته زجّاج: و
[١٤] - همان كتاب، ص ٣١٩.