تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١١٠ - شرح آيات
«إذا»؟ و در قرآن هيچ سوگندى نيست كه پس از آن «إذ» آمده باشد، بلكه هميشه «إذا» آمده است. [٩٥] و به نظر من چنان مىرسد كه «إذ» در اين جا ظرفيه است نه شرطيه همچون در إِذا أَسْفَرَ، پس معنى آيه آن مىشود كه خدا به لحظه مستقيمى سوگند ياد مىكند كه شب بازمانده تاريكى خود را جمع مىكند و تو گويى چنان مىخواهد كه ما درست رفتن شب و دميدن سپيده را احساس كنيم.
وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ- و بامداد كه روشن شود.» يعنى صبح روشن و نور آن آشكار شود، چه مراحلى دارد كه از آنها مىگذرد و صبح خرده خرده پديدار مىشود تا آن هنگام كه خورشيد از افق سر برآرد، و همه بازمانده تاريكى را يك جا از ميان برد و براى شخص ناظر پرده از سراسر طبيعت بردارد. و در لغت آمده است: سفرت المرأة سفورا يعنى زن پرده از چهره خود كنار زد و سافر شد، و أسفر مقدم رأسه يعنى: موها را از قسمت پيشين سر بر كنار زد، و انسفر الغيم يعنى ابر پراكنده [٩٦] و آسمان پيدا شد. و از آن روى براى صبح اسفر آورده است كه چون نور صبح بتابد از خود آن و از طبيعت با كمال وضوح خبر مىدهد. و پروردگار ما به صبح در مرحله اسفار سوگند ياد كرده است و نه در مرحله ديگرى از مراحل آن،/ ١٠٣ بدان سبب كه شرط «إذا» به آن تعلق دارد.
در آن هنگام كه آدمى با چشم خود به اين نمودهاى كيهانى سه گانه مىنگرد، و به انديشيدن درباره آنها مىپردازد، آنها را راهنماى به حقيقت توحيد مىشمارد و به پروردگار بزرگ توجه پيدا مىكند، و آيات قرآن او را به همين حقيقت با تفاصيل آن متوجه مىسازد، و بحث در آن از سقر و فرشتگان و يادآورى آنها تأكيدى بر آن است كه آفريننده اين جهان همان است كه اين كتاب را فرو فرستاده، و هنگامى كه اين ظواهر و نمودها و مانندهاى آنها در نفس آدمى بزرگ جلوهگر شود، قرآن و جهان ديگر نيز همچون يكى از حقايق بيمدهنده جلوهگر خواهد
[٩٥] - الجامع لاحكام القرآن، قرطبى، ج ١٩، ص ٨٤.
[٩٦] - المنجد ماده سفر.