تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٣٠ - شرح آيات
لِيَوْمِ الْفَصْلِ- براى روز داورى.» داورى اختلافهاى مردم با هم در همه جهات، و ميان اهل بهشت و اهل دوزخ، و روز قيامت از آن روى يوم الفصل ناميده شده كه در آن ميان مردمان داورى صورت مىگيرد و سرنوشتها معلوم مىشود. و چون آخرت مشتمل بر روزها و مراحلى است، فرستادگان خدا گواهيهاى خود را عموما- چنان كه ظاهرا به نظر مىرسد- در روز رستاخيز ادا نمىكنند، بلكه در ساعتهاى فصل و داورى در كنار ميزان انجام مىدهند.
وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الْفَصْلِ- و تو چه مىدانى كه روز فصل چيست؟» روزى هولناك است كه براى هيچ بشرى فهميدن همه حوادث و وقايع آن و چگونگى و اندازه آنها/ ٢٢٠ هرگز ميسّر نيست، و از آن جهت چنين است كه آن حقايق بسيار بزرگ و از حدود شناخت ما بزرگتر است، پس آيا مىتوانيم، مثلا، معنى انفجار هزار بمب هستهاى را در يك لحظه چنان كه شايسته است بفهميم؟ هرگز، و به همين جهت است كه پروردگار ما در جاهاى متعددى از قرآن، پس از ذكر آخرت، گاه مىگويد «و ما ادراك چه چيز به تو فهماند» و گاه «و ما يدريك چه چيز به تو خواهد فهماند».
سياق قرآن تفصيلى در بيان احوال مردم و سرنوشتهاى ايشان در آن روز عرضه نمىدارد، بلكه به اشارهاى متضمن بيم دادن درباره سرنوشت آن تكذيب كنندگان آخرت بسنده مىكند كه از انديشههاى خود مناظر رسيدگى به حساب و حقايق جزاى بزرگ در آن را دور كرده، و براى خود لگام و هوس و شهوت را به حال خود رها ساخته بى آن كه به كمترين رسيدگى به حساب يا احساس مسئوليت خود توجهى كرده باشند.
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ- واى بر تكذيب كنندگان در آن روز.» كلمه «ويل» بدين صورت مطلق و تكرار شده، الوان عذاب مادى و معنوى را شامل مىشود، و در درهاى از سختترين درههاى دوزخ تجسم پيدا مىكند، و به همين سبب ويل به گفته خداى تعالى: «يومئذ» تخصص يافته و معنى آن اين