جواب: خداوند در آيات زيادى از قرآن احكام فرعيّه را مخاطب به‌ «الَّذِينَ آمَنُوا»*‌ آورده است، با اين كه همه مكلّف هستند، چون كسانى كه گوش مى‌كنند مؤمنين هستند و ديگران گردن كش و مخالفند. به عنوان مثال در سوره بقره پنج آيه است كه احكام فرعيّه را با «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»*‌ بيان مى‌كند:

١- «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»‌ [١] صلاة منحصر به الذين آمنوا نيست.

٢- «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى‌»‌ [٢] ابطال صدقه منحصر به مؤمنين نيست.

٣- «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى‌»‌ [٣] قصاص منحصر به مؤمنين نيست.

٤- «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى‌ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ»‌ [٤] دستور كتابت دين منحصر به مؤمنين نيست و همه مخاطب به اين خطاب هستند.

٥- «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ»‌ [٥] صوم كه از احكام فرعى است منحصر به مؤمنين نيست و همه به آن مكلّفند.

اين پنج نمونه از سوره بقره است؛ موارد ديگرى هم در اين سوره و سوره‌هاى ديگر وجود دارد. پس اين قرينه بر جمله خبريّه بودن نيست و ممكن است جمله انشائيه باشد و خطاب به مؤمنين به اين جهت باشد كه آنها گوشى شنوا دارند.

شاهد دوّم: اگر قائل شويد كه جمله انشائيّه است بايد قائل به دو چيز حرام شويد:

١- زن دادن به زانى حرام است.

٢- ازدواج با زانيه حرام است.

در حالى كه زن دادن به زانى را حرام ندانسته و فتوا نداده‌اند، پس ناچاريم به جهت وجود اين قرينه حمل بر كراهت كنيم.

معناى اين كلام صاحب جواهر اين است كه انشائيه است ولى تنزيهيّه (كراهت).

جواب: ما قائل به حرمت مى‌شويم و آن قسمت كه به آن فتوا داده نشده (زن دادن به زانى حرام است) با استثنا خارج مى‌كنيم و در مقابل صاحب جواهر كه قرينه‌اى بر كراهت آورده مى‌گوييم قرينه‌اى بر حرمت داريم و آن تعبير «أَوْ مُشْرِكَةً»‌ است، چون زن گرفتن از مشركان و دختر دادن به آنها حرام و حرمت آن قطعى است، پس اين قرينه بر حرمت است و لعلّ قرينه حرمت قوى‌تر از قرينه كراهت باشد.

بعضى از مفسّران اهل سنّت معتقدند كه آيه دلالت بر حرمت دارد، ولى منسوخ است به آيه‌ «وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى‌ مِنْكُمْ»‌ [٦] كه عام است و شامل همه مى‌شود، فرقى نمى‌كند زانى يا زانيه باشد.

جواب: دو جواب مى‌دهيم:

١- دنباله آيه مى‌فرمايد «وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ»‌ كه با اين قيد زانى و زانيه خارج مى‌شود.

٢- إذا دار الامر بين النسخ و التخصيص، تخصيص مقدم است چون تخصيص كثير و نسخ كم است، پس از آيه استفاده حرمت بعيد به نظر نمى‌رسد.

٦٧ ادامه مسأله ١٨ ..... ١٤/ ١١/ ٨٢ يك روايت در مورد تفسير آيه داريم و از آن استفاده مى‌شود كه آيه دلالت بر كراهت دارد و اگر روايت از نظر سند و دلالت درست باشد، آيه را تفسير مى‌كند.

* ... عن محمد بن اسماعيل‌

(ابن بزيع و سند خوب است)

قال:

سأل رجل أبا الحسن الرضا عليه السلام و انا أسمع عن رجل يتزوج المرأة متعة و يشترط عليها أن لا يطلب ولدها الى أن قال: فقال: فلا ينبغى‌

(ظاهراً كراهت است)

لك أن تتزوّج الّا بمؤمنة أو مُسلمة

(اين تعبير كارى به بحث ما ندارد ولى نسخه بدل آن «مأمونه» و معناى آن مأمون از فجور است كه در اين صورت شاهد بحث ماست ولى كدام نسخه قابل ترجيح است؟ نسخه بدل بهتر است، چون ذيل روايت كه استدلال به آيه شريفه است با «مأمونة» سازگار است)

فإنّ اللَّه عزّ و جلّ يقول‌ الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً‌ ...

(استدلال ذيل روايت به آيه نشان مى‌دهد كه صدر روايت هم مأمونة است). [٧]

در مجموع روايت قرينه بر استفاده كراهت از آيه است، البتّه فقط بايد در مورد زانيه حمل بر كراهت كنيم چون مشركه قطعاً حرام است.

روايات:

روايات چند گروه است كه بعضى نهى مى‌كند و بعضى اجازه مى‌دهد و بعضى در مشهورات بالفجور نهى مى‌كند.

همان گونه كه آيه عام بود و نكاح دائم و موقّت را شامل مى‌شد روايات هم عام است.

[١] آيه ١٥٣ سوره بقره.

[٢] آيه ٢٦٤ سوره بقره.

[٣] آيه ١٧٨ سوره بقره.

[٤] آيه ٢٨١ سوره بقره.

[٥] آيه ١٨٣ سوره بقره.

[٦] آيه ٣٢ سوره نور.

[٧] ح ١، باب ٨ از ابواب متعه.