حسنين عليهماالسلام ، حجم زيادى دارند [١] ، امّا فصل مربوط به امام صادق عليه السلام بيشتر مى نمايد ، [٢] زيرا بخش هايى از اين مناظره ها به مجادله هاى اصحاب امام صادق عليه السلام اختصاص دارد ، مانند احتجاج هشام بن حكم با مردى از سرزمين شام و عمرو بن عبيد ، [٣] و نيز گفتگوى مؤمن طاق با زيد بن على بن الحسين ، [٤] ابن ابى خدرة [٥] و أبوحنيفه [٦] . شايد بتوان تعداد احاديث غير مناظره اى منقول از امام صادق عليه السلام را نسبت به احاديث مشابه منقول از امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه السلام نيز بيشتر دانست ، مانند احاديث مربوط به صحيفه فاطمه عليهاالسلام و مصحف او و كتاب جفر و جامعه [٧] . نكته جالب توجه در اين احتجاج ها ، موضعگيرى أئمه عليهم السلام نسبت به مسائل مطرح اجتماع معاصر خويش است كه خود ، اثبات كننده جارى حضور ايشان در متن زندگى و جامعه است. حسنين عليهماالسلام ، بيشتر مناظرات درون دينى خود را با عثمانيان و امويان برگزار كرده اند ، مانند عمرو بن عثمان بن عفّان ، عمروعاص ، وليد بن عقبة بن أبى معيط ، عتبة بن ابى سفيان و در رأس حكومت آنان ، معاويه و در رأس هرم فكرى برخى از آنان ، مغيرة بن شعبه. طبرسى ، [٨] از مناظرات برون دينى اين دو سرور جوانان بهشت ، گزارشى به دست نداده است ، اما در گزارش مناظره هاى امام صادق عليه السلام ، همه گونه مناظره به چشم مى آيد. مناظره برون دينى با زنديقان ، مانند ابن أبى العوجاء ، أبو شاكر ديصانى [٩] ، مانويان ، زردشتيان ،

[١] همان ، ص ٢٠٠ ـ ٢٠٩. [٢] . همان ، ص ٢٣٢ ـ ٢٣٧ ، ٢٥٣ ، ٢٥٥ ، ٢٦٦ ، ٣٢٦ ، ٣٣٠ ، ٣٣١ ، ٣٤٦ ، ٣٣٥ و ٣٤٣ ، ٣٥١ ـ ٤٦٢. [٣] بنگريد : احتجاجات با اهل كتاب صابئيان ، زردتشتيان و مجوسيان ، ج ٢ ، ص ٤٠١ ـ ٤٢٠. [٤] الاحتجاج ، ج ٢ ، ص ٣٨٠ ، ٣٩٣ و ٣٩٦. [٥] همان ، ص ٣٨٦ و ٣٨٨. [٦] همان ، ص ٤٥١. [٧] همان ، ص ٤٩٩ ، تفسير امام هادى عليه السلام از آيه «مانفدت كلمات اللّه ». [٨] همان ، ص ٥٥٧ و ٥٦٣ . [٩] همان ، ص ٥٣٨ و ٥٥٣ .