دعاى سرّ [١] و دعاى اعتقاد [٢] و برخى احاديث پراكنده [٣] ، اين نكته را روشن مى سازد كه كوشش هاى علمى نعمانى بسى گسترده تر از آن است كه به ما رسيده است . خطبه غرّا ، زيبا و آهنگين آغاز كتاب غيبتش ، چيره دستى او را در ادب و لغت نشان مى دهد [٤] و استشهاد مكرّر و مناسب به آيات و روايات متعدد ، تسلط او را بر مفاهيم و معارف قرآن و حديث ، هويدا مى سازد . [٥] همين گستردگى اطلاعات موجب شده است كه در پايان ابواب كتاب ، بيان ها و توضيحاتى سودمند بيفزايد و كتاب غيبت را از يك جمع آورى صرف حديث بركشد . متأسفانه دست روزگار ، ديگر كتاب هاى نعمانى را به ما نرسانده و تنها نام و گزارشى مختصر از آنها در دست است . شيخ حرّ عاملى ، صاحب وسائل الشيعه كه مكررا و با واسطه از تفسير نعمانى ، روايت نقل مى كند ، تنها قطعه اى از اين تفسير را ديده است . [٦] به احتمال فراوان ، اين قطعه همان روايت هاى مبسوطى است كه نعمانى با سندش از امام صادق عليه السلام نقل كرده و آنها را به عنوان مقدمه تفسيرش قرار داده بوده است . اين مجموعه ، به همراه خطبه اى كوتاه ، به صورت مستقل تدوين شده و در رساله محكم و متشابه سيد مرتضى آمده است [٧] . علّامه مجلسى تمام آن را در مجلد قرآن بحار الأنوار [٨] آورده است . اسماعيل پاشا بغدادى ، دو كتاب ديگر به نعمانى نسبت داده است [٩] : يكى جامع الأخبار و ديگرى نثر اللئالى ، كه هيچ يك از كتب كتابشناسى آنها را از آن نعمانى ندانسته اند. [١٠] تنها

[١] رساله ابو غالب زرارى ، ص ١٧٩ ، رقم ٩٦ . [٢] منهج الدعوات ، ص ٢٣٣ . [٣] كنز الفوائد ، ج ١ ، ص ٣٥٢ . [٤] ر . ك : كتاب غيبت ، مقدمه مؤلف ، ص ١٨ و ١٩ . [٥] همان ، ص ٢١ ـ ٢٣. [٦] امل الآمل ، ج ٢ ، ص ٢٣٣ . [٧] الذريعه ، ج ٤ ، ص ٣١٨ . [٨] بحار الأنوار ، ج ٩٣ . [٩] هدية العارفين ، ج ٢ ، ص ٤٦ ؛ ايضاح المكنون ، ج ٢ ، ص ٦٢٥ . [١٠] ر . ك : كشف الظنون ، ج ٢ ، ص ١٩٢٨ ؛ الذريعة ، ج ٢٤ ، ص ٥٣ ؛ كشف الحجب والاستار ، ص ٥٧٦ ، رقم ٣٢٤٣ ، كتابخانه ابن طاووس ، ص ٤٧٠ و ص ٤٧١ .