اعرابى (م ٢٣١ ق) و شيبانى (م ٢٣١ ق) و اثرم (م ٢٣٢ ق) و البيرى (م ٢٣٩ يا ٢٣٨ ق) ، و نيز كتاب بزرگ شمر بن حمدويه هروى ، تنها كتاب ابوعبيد به دست ما رسيده است و اين ، نشان از نسخه بردارى فراوان و استقبال از اين كتاب است. همچنين از ردّيه هاى كتاب ، همچون كتاب حسن بن عبداللّه اصفهانى ، مشهور به لغدَه (م قرن ٣) و على بن حمزه بصرى (م ٣٢٥ ق) ، تنها نامى باقى مانده است. گرچه برخى از اين ردّ و نقدها ، بعدها به وسيله كسانى همچون ابن عبدون (م ٥٢٧ ق) ، يوسف بن عبداللّه تميمى (م ٣٣٦ ق) ، ابو عبداللّه مَروزى (م ٢٩٤ ق) و محمّد بن قاسم انبارى (م ٣٢٨ ق) پاسخ داده شدند ، امّا نگرش نقّادانه واصلاح گرانه به كتاب ابوعبيد ، نشان از قابليت آن براى توسعه و تدقيق داشت. از اين رو ، ابن قتيبه بر آن شد كه به تكميل كار بپردازد. او پس از نقد كتاب ابوعبيد ، با تحقيق و جستجو ، احاديث ديگرى را به اندازه آنچه ابوعبيد گرد آورده بود ، يافت كه در برگيرنده واژه هاى غريبى بود كه ابوعبيد به آنها نپرداخته بود. ابن قتيبه آنها را گرد آورد و با همان روش ، مسندى را ارائه داد. تنها تفاوت روش ابن قتيبه با ابوعبيد ، آن است كه پيش از شرح واژه هاى ناآشناى احاديث ، تعدادى از مصطلحات فقهى (مانند وضو ، انواع بيع ، نكاح و طلاق) را شرح مى دهد و سپس به ذكر نام هاى قرآن و ديگر كتاب هاى آسمانى و برخى واژه هاى قرآنى مى پردازد. همين نكته ، موجب مى شود كه كتاب او نيز چون كتاب ابوعبيد ـ والبته نه به اندازه آن ـ ، رنگ فقهى به خود بگيرد ، و كمى از هدف اصلى كه شرح واژه هاى ناآشناست ، دور افتد. [١] توجّه ابن قتيبه به احاديثى متفاوت و جدا از آنچه ابوعبيد شرح داده بود ، و اشتمال هر دو كتاب ابن قتيبه و ابوعبيد بر كتاب هاى پيش از خود ، خطّابى(م ٣٨٨ ق) ، سومين

[١] تاريخ بغداد ، الخطيب البغدادى ، ج ١٧ ، ص ٤٠٥. [٢] غريب الحديث ، ابوعبيد ، تحقيق دكتر حمد محمّد حسن شرف ، ج ١ ، ص ٣٦ (به نقل از : تهذيب اللغة ، ج ١ ، ص ١٩). [٣] النزهة ، ابن الأنبارى ، ص ١٩١ . [٤] تاريخ بغداد ، ج ١٢ ، ص ٤١٣ . [٥] از كتاب ابن قتيبه ، نسخه كاملى به دست نيامده است. دكتر عبداللّه الجبورى در سال هاى ٧٧٣١ ـ ٧٩٣١ ق آن را از اجزاى متفاوت و پراكنده ، بازيابى نمود ، امّا دكتر طناحى در مقدمه منال الطالب فى شرح طوّال الغرائب ، اثر ابن اثير مى گويد كه : روايت هايى را در كتاب ابن اثير يافته است كه او از ابن قتيبه نقل مى كند ، و در چاپ كنونى كتاب ابن قتيبه نيست ، بنگريد : منال الطالب فى شرح طوّال الغرائب ، مقدمه ، ص ٣٠. [٦] غريب الحديث ، الخطّابى ، مقدمه ، ص ٤٨. [٧] ابن نديم و محمّد بن شاكر الكتبى مى گويند : او دوازده مسند از احاديث غريب ترتيب داده بود ، و ابن اثير ، كتاب او را بزرگ و داراى مجلّدات بسيار مى داند (الفهرست ، ص ٢٣١ ؛ فوات الوفيات ، ج ١٠ ، ص ٤١ ؛ النهاية ، ج ١ ، ص ٦ ). [٨] تقليب : يعنى آن كه حروف اصلى و ماده كلمات ، عنوان فصل شوند و سپس همه احتمالات تركيب آن چند حرف در كنار آن طرح شوند ، مثل آنچه در كتاب العين و معجم مقائيس اللغة است. مثلاً اگر «عقب» عنوان فصلى شد ، «بقع» و «قعب» و «عبق» نيز در پى آن مى آيند. [٩] دكتر سليمان العايس ، جلد پنجم كتاب را به عنوان رساله دكترى در دانشگاه امّ القراى عربستان ، تحقيق كرد و سپس در همان جا به چاپ رسيد.